AZADİSTAN (ƏRKİN YURD) -XİYABANİ

2011-12-31T13:46:00.001-08:00

ميرزا تقي خان رفعت

از پيشگامان جنبش ملي دمكراتيك ترك در آزربايجان جنوبي و رهبر جناح ترك گرائي دمكراتيك در جمهوري آزاديستان

مئهران باهارلي

http://azadistan-xiyabani.blogspot.com/

سؤزوموز

"با كمال آزادي فكر و حس كنيد و تفكرات و تحسسات خود را بنگاريد. تفكرات شما [بايد] مستند بر علم و حقيقت باشد. در تحسسات خود زير بار هيچگونه تاثير و نفوذي نرويد كه بيگانه با روح و اعصاب شماست. صميميت را هرگز و در هيچ موقعي از دست ندهيد. در حين تقليد، اقتباس و يا ابداع [و] اختراع در حال خودتان باشيد. انتقادات را از جانب هر كسي و از هر نقطه‌ نظري ترشح كند، با امتنان و شادي زياد استقبال نماييد. ولي هرگز افكار اوليه خودتان را بدون دلايل كافي و به محض وقوع در مقابل يك حمله سخت و ناگهاني ترك نگوييد. افكار را پس از تجربت و آزمايش بپذيريد. به خصوص ياس و اضطراب، خستگي و لاقيدي را نگذاريد در دلتان راه يابد و با يك عزم و اراده راسخ، با يك قوت ‌قلب ثابت به جانب فردا رهسپار شويد." (تقي رفعت- به جوانان، شماره اول آزاديستان- ١٥ خرداد ١٢٩٨- ١٩١٩).

بازنويسي روسي و فارسي تاريخ خلق ترك و آزربايجان

در قرون نوزده و بيست، دو استعمار روس (تزاري-شوروي) و فارس (سلطنت پهلوي، جمهوري اسلامي ايران) بر اساس به ترتيب "كؤكله‌شيك آزه‌ربايجانچيليق- آزربايجانگرائي كلاسيك" و "ايرانچيليق-ايرانگرائي" و هر كدام در جهت مصالح و نيات خويش، به بازنويسي تاريخ معاصر خلق ترك و سرزمين آزربايجان دست زده اند. (اين دو ايدئولوژي، كه هويت ائتنيكي- ملي را بر اساس جغرافيا و مرزهاي سياسي و نه بر اساس انسان و توده مردم تعريف مي كنند، هر دو به يك اندازه نافي هويت ملي-ائتنيكي ملت ترك ساكن در ايران و آزربايجان، كه ريشه در مرزهاي سياسي نداشته و كوچكترين تناظري با آن ندارد، مي باشند).

در شمال آزربايجان پس از اشغال و الحاق آن سرزمين توسط روسيه تزاري در قرن نوزده، استعمار روس نام ملت "ترك" را به "تاتار قفقاز" تغيير داد. سپس در قرن بيستم نخست جمهوري خلق آزربايجان-مساوات را كه با حمايتهاي بي دريغ امپراتوري عثماني و ارتش نجات بخش وي تاسيس شده بود ساقط نمود و به جاي آن دولت دست نشانده و پوشالي بلشويك آزربايجان شوروي را برپا كرد. استعمار روس بدين نيز اكتفا ننموده، در دوره شوروي خاطره تاريخي خلق ترك در شمال آزربايجان را بالكل زدود و به همراه تغيير نام و هويت ملت "ترك" اينبار به "آزربايجاني" در سال ١٩٣٧، تاريخ معاصر آزربايجان شمالي را سرتاپا تحريف و از نو و به طور سيستماتيك بر اساس ملاحظات و منافع و مطامع ملت حاكم روس، با سائقه و جهتگيري شديد ضد تركي بازنويسي كرد. سياست استعماري روس اما تنها به جعل و تحريف تاريخ و هويت تركان شمال آزربايجان اكتفا ننمود و دامنه جعليات و تحريفات سيستماتيك خود را به جنوب آزربايجان و تاريخ و هويت تركان ساكن در آن نيز گسترانيد و بويژه از سالهاي جنگ جهاني دوم به صادر نمودن و قبولاندن اين تاريخ و هويت تماما جعلي به جنوب آزربايجان، در لفافه ايدئولوژيهاي گوناگون عمدتا چپ و ماركسيستي اقدام نمود. اين سنت تاريخنگاري روسي ضد تركي و سعي در صدور آزربايجانگرائي كلاسيك و جايگزين ساختن هويت ملي-ائتنيكي جعلي آزربايجاني به جاي هويت ملي-ائتنيكي ترك به جنوب، هنوز انديشه و سياست غالب در مراكز آكادميك و سياسي جمهوري آزربايجان است.

مشابه روند جعل و تحريف روسي فوق، در جنوب آزربايجان مستقلا توسط دولت ايران-تاريخنگاري رسمي فارسي و ترك تباران ايران محور بويژه دو جناح راست- فارسوفيل و جناح چپ- روسوفيل آنها تكرار گرديد. دو تشبث آزادسازي آزربايجان جنوبي توسط اردوي نجاتبخش عثماني (۹ ژانويه ١٩١٥- آخر ژانويه ١٩١٥ و ٨ ژوئن ۱۹۱۸ - اول اکتبر ۱۹۱۸) كه منجر به ايجاد شعور ملي ترك به معني مدرن و حاكميت نيمه مستقل – تحت الحمايه عثماني در آزربايجان جنوبي و انفصال عملي آن از ايران شد، زنگ خطري براي فارسگرايان و دولت ايران براي انهدام و ريشه كردن نام و هويت و ملت و تاريخ ترك و هر آنچه كه رنگ و بوي تركي داشت از ايران و آزربايجان جنوبي بود. نتيجه آن شد كه در ايران نيز مانند شوروي، تاريخي بالكل جعلي با سائقه و جهت گيري شديد ضدتركي، بويژه در باره يك صد سال جنبش ملي دمكراتيك ملت ترك و وطن آزربايجان جنوبي بوجود آمد.

حذف شخصيتهاي ملي ترك گرا از تاريخ معاصر خلق ترك و آزربايجان

در چهارچوب بازنويسي روسي و فارسي تاريخ، دو سياست استعماري مذكور و دنبالكهاي مانقورتي آنها به حذف شخصيتهاي ملي، متجدد، مترقي و ترك گراي قرن بيستم پرداختند. اين سيماهاي تاريخي -كه هويت ملي تركي خود را درك كرده و بدان ايمان آورده بودند- را تماما از حافظه تاريخي ملت ترك و آزربايجان زدودند و نسلهاي بعدي انسان ترك را از وجود آنها بالكل بي خبر گذاردند. هر گاه نيز كه به وجودشان مجبورا اشاره اي كردند، آنها را "پان تركيست"، "تورانگرا"، "عثمانيگرا"، "خائن" و "بدخواه" ناميدند. نتيجتا در گونه شمالي اين تاريخ تماما جعلي، از رهبران راستين خلق ترك و آزربايجان مانند محمد امين رسولزاده در اوائل قرن و در دوره علييئوها از ائلچي بيگ در اواخر آن اثري نيست.

در گونه جنوبي اين تاريخ نويسي جعلي نيز پيشگامان خودآگاهي ملي ترك در آزربايجان جنوبي، شخصيتهائي چون ميرزا تقي خان رفعت، مجدالسطنه افشار اورومي، ميرزا محسن خان رفعت، ميرزا آقاخان بلوري، ابوالفتح خان علوي خلخالي، ميرزا فتح الله اورومي، ميرزا فضل الله مجتهد اورومي، ڬاظم خان قوشچو، ميرزا علي هئيت، ظفرالسلطنه، اجلال الملك و .... تعمدا به فراموشي سپرده شده و يا ترور شخصيت شدند. ايران محوران و فارسگرايان در باره سياسيون و روشنفكران و روحانيون و توده هاي مردم شهرها و مناطق مختلف آزربايجان جنوبي (اورميه، خوي، تبريز، آستارا، سالماس، سولدوز و ...) كه در دوره مشروطيت – سالهاي جنگ جهاني اول در آزربايجان جنوبي بر اساس ملاحظات سياسي و علائق ملي تركي به نيروهاي نجاتبخش عثماني و جنبشهاي اتحاد اسلام، اتحاد و ترقي، تركهاي جوان و ... پيوسته بودند نيز عين همين ناحقي و ظلم را – با پاكسازي آنها از تاريخ و ترور شخصيتشان- روا داشتند.

از طرف ديگر، در بازنويسي استعماري روسي و فارسي تاريخ و جعل آن، شماري از رهبران و شخصيتهاي مرتجع ايران محور، فارسگرا و ضد ترك جنبشهاي آزاديخواهانه اما غيرملي مشروطيت آزربايجان و آزاديستان به سيماهاي تاريخي و قهرمانان ملي آزربايجان تبديل گرديدند. در حاليكه اين دسته اساسا به وجود ملتي بنام ترك و وطني بنام آزربايجان قائل نبوده و در حيات سياسي و فرهنگي خود، كوچكترين دغدغه و نيت و اقدامي در جهت اقامه حقوق ملي ايشان نداشتند، حتي در مواردي مخالف و منكر اينها نيز بودند. واقعيت آن است كه آنها نه بنام ملت ترك و وطن آزربايجاني، بلكه به نام ملت ايران و براي نجات وطن ايران قيام كرده بودند.

وجوه گوناگون تقي رفعت: شاعر و اديب، فمينيست و فعال زنان، ترك گراي استقلال طلب

يكي از رهبران و سيماهاي تاريخي خلق ترك در آغاز قرن بيستم- ناپديد شده توسط تاريخ نويسي رسمي استعمارگران روسيه و فارسستان - ميرزا تقي خان رفعت (از اين به بعد: تقي رفعت) مي باشد. تقي رفعت به عنوان شخصيتي تاريخي داراي چند وجه است:

از پيشگامان شعر نوي فارسي و نوپردازي در ادبيات فارس: وجه نخستين تقي رفعت، منزلت خاص او در ادبيات و شعر نو فارسي است. اغلب همين وجه و شخصيت تقي رفعت است كه از سوي تاريخنگاري فارسي و محققين ترك ايران محور-فارس مركز تدقيق و تاكيد مي گردد. اما اين وجه تقي رفعت، هر چند براي خلق همسايه فارس و تاريخ شعر و ادب فارسي و فارسستان داراي اهميت و معني است، براي ملت ترك و آزربايجان جنوبي داراي اهميت خاصي نمي باشد و مورد علاقه مقاله حاضر نيز نيست. به همين سبب اشاره اي كوتاه بدان كافي است:

تقي رفعت نزديك به چهار سال به همراه ابوالقاسم فيوضات و شيخ محمد خياباني، مديريت روزنامه هاي تجدد و آزاديستان را بر عهده داشت. بسياري از محققين و استادان ادب و شعر فارسي، نويسندگان اين دو روزنامه را از بانيان و مناديان اوليه شعر نوي فارسي و بويژه شخص تقی رفعت را از پيشگامان تجدد ادبی فارسي دانسته اند. واقعيت نيز آن است كه تقي رفعت يكي از شعرائي بود که سنگ بنای شعر نوي فارسي را گذاشت و بعدها به دليل اين نقش مهم، شهرتي درخور در نوآوري و نوپردازی شعر و ادبيات ملت همسايه فارس و مملكت فارسستان يافت.

البته جناحي شديدا ضد ترك از پان ايرانيستها وجود دارد كه به سبب مخالفت با نگرش تقي رفعت به هويت ملي تركش و مشي سياسي او، حتي منكر نقش مثبت تقي رفعت در شعر نو فارسي و تجدد ادبي فارس است. به عنوان نمونه غلامعلي رعدي آدرخشي كه خود به لحاظ مليت ترك مي باشد، تقي رفعت را آغازگر انحراف در شعر فارسي از لحاظ شكل، معني، موسيقي الفاظ، آهنگ كلام، تركيب عبارات، ... مي داند: ("رفعت ورزیدگی و معلومات کافی در زبان‏ فارسی و ادبیات قدیم ایران نداشت .... بی ‏اعتنائی نسبت بعلائق آشکار و نهانی و پیوستگیهای‏ ضروری و طبیعی شعر فارسی با طرز خاص اندیشه شاعر و تخیل ادبی و کیفیت احساس اصیل‏ ایرانی و بعبارت دیگر نخستین علائم بارز انحراف در ساحت شعر فارسی از لحاظ شکل و معنی و موسیقی الفاظ و ترکیب عبارات و آهنگ کلام منظوم در افکار مرحوم تقی‏ رفعت و شاگردان مکتب او در تبریز در فاصله سالهای ١٢٩٧ و ١٣٠٠ خورشیدی‏ آشکار شد". منبع: غلامعلی رعدی آدرخش، شعر معاصر ایران).

شخص ديگري از همان نحله پان ايرانيستي بنام دكتر رحمت مهراز، تقي رفعت را اساسا بيسواد دانسته است: ("بیشتر اطرافیان خیابانی بی سواد بودند. میرزا تقی خان رفعت که روزنامه تجدد را می نوشت از روزنامه ها و مجله های اروپائی اقتباس های ناقص می نمود. شاهد ما عبارت های زیر است: «دیگر وقت آن رسیده است که اصلاحات را فقط از نظریات قصد ننموده، عملیات را هم به طور استوار و محکم به روی یک زمینه صحیح تکیه و استناد بدهند. چنانکه معلوم است رادیکالیسم- یعنی جذریت در مسالک- مستلزم عملیات عمیقه و اقدامات سریعه و قاطعه است.» اینگونه مقاله نویسی ها باعث می شد خیابانی و سازمانش وسیله آگاهان مورد تمسخر قرار گیرند". منبع: دکتر رحمت مهراز، حکومت لرزان محمد خیابانی در آزربایجان).

از پيشگامان جنبش فمينيستي و مبارز حقوق زنان: تقي رفعت در نشريه تجدد تبريز در باره زن و مسائل و آزادی و حقوق زنان نيز قلم مي زد. وي در زمره نخستين كساني است كه به معرفي و تبيين فمينيسم و فلسفه آن در ايران پرداخته اند. تقي رفعت با نام مستعار "فمينا" و دكتر رفيع خان امين با نام مستعار "فمينيست" در تجدد مطالبي در خصوص زنان مي نگاشتند. حتي بنا به عده اي واژه فمینیسم برای اولین بار در مطبوعات فارسی در این روزنامه بكار برده شده است. برخي مقالات چاپ شده در تجدد در خصوص زنان چنين اند: زن در ايران مظلوم است، ترقي زنان دنيا، زنان ما، مادران فردا، ترقي نسوان اروپا و… در روزنامه تجدد تبريز بانوان نیز شاغل بودند و اين نه تنها در ايران، بلكه در خاورميانه آن روز نيز امري بسيار نو و بي سابقه بود. تقي رفعت فعال حقوق زنان و فمينيست، محتاج و شايسته تدقيقي جداگانه است.

از پيشگامان جنبش خودآگاهي ملي ترك و حركت ملي دمكراتيك ترك: تقي رفعت در تاريخ نگاري رسمي دولت ايران-فارسستاني، پان ايرانيستها، قوميتگرايان افراطي فارس، آزربايجانگرايان كلاسيك، فارس مركزان ترك، ايرانگرايان فارس محور و روس پرستان دلباخته ايدئولوژي استالينيسم؛ "پانتركيست"، "تورانگرا"، "خائن" و "عثمانيگرا" است. در نزد اين دستجات كه وجه مشتركشان ضدترك بودنشان است، تقي رفعت، مانند محمد امين رسولزاده در شمال آزربايجان، از منفورترين شخصيتهاي ترك در جنوب آن بشمار مي رود. بدين سبب نيز در مقالات، نشريات و رسانه هاي آنها بر عليه تقي رفعت برخوردهاي يك جانبه و گزينشي به پيش برده مي شود.

اما انگيزه خشم و نفرت پان ايرانيستها و استالينيستها از شخصيتي كه وي را "پان تركيست، خائن، عثمانيگرا و تورانگرا" نام نهاده اند كدام يك از عقايد و نگرشها، كدام بخش از عمل و حيات سياسي وي است؟. اين مقاله در تلاش براي يافتن پاسخ اين پرسش قلمي شده است. براي پاسخ دادن به اين سوال منطقي است كه در درجه اول به آثار و نوشته هاي خود تقي رفعت مراجعه شود. اما متاسفانه تاكنون نه همه آثار قلمي تقي رفعت، بويژه آثار تركي او و نشريه تركي زبان آذرآبادگان كه وي سردبير آن بود، جمع آوري و منتشر شده و نه اسناد و مدارك دولتي در آرشيوهاي دولتين ايران و عثماني در باره او نشر گرديده است. در چنين شرايطي و فعلا منبع عمده موجود در باره شخصيت سياسي تقي رفعت و هويت ملي وي و يا وجه سوم او، همان تقريرات و گفته هاي ايرانگرايان شديدا ضد ترك – از جمله احمد كسروي كه كينه مفرط و حسد شخصي خاصي نسبت به تقي رفعت داشت - مي باشد.

تقي رفعت در عثماني و بازگشت به آزربايجان جنوبي

تولد در خانواده اي فرهنگي و باليدن در محيط فرهنگي ترك: میرزا تقی خان رفعت فرزند آقا محمد تبریزی؛ روشنفكر، رسام، شاعر، نویسنده، اديب، فعال حقوق زنان، روزنامه نگار و سياستمدار انقلابی ترك، متولد سال‌ ١٨٨٩ ميلادي (۱۲۶۸ شمسي‌) در شهر ترابزون عثماني-تركيه بعدي است (در برخي منابع ايراني و اغلب ايرانگرا، وي متولد تبريز نشان داده مي شود). تقي رفعت هنگام كشته شدن ٣١ (و يا ٣٣) سال داشت.‌ خانواده‌ تقي رفعت يك خانواده‌ ترك سرشناس‌ و فرهنگي‌ از تبريز مركز آزربايجان جنوبي بود. احمد كسروي در اشاره هاي متعدد به تقي رفعت در آثار خويش، پدر او را از ايرانيان ساكن شهر ترابزون عثماني –تركيه، شهري در ساحل جنوبي درياي سياه و در مقاله عربي خود بنام "اللغه التركیه فی ایران" (زبان‌ تركی‌ در ایران)، تقي رفعت و برادرش محسن رفعت را متولد و بزرگ شده و تحصيل كرده شهر ترابزون تركيه دانسته است: ‌("به غیر از این‌ها، دو نشریه دیگر نیز در تبریز منتشر می‌شدند: آزربایجان و ملانصرالدین. اما از ذكر آنها صرفنظر كردیم چون اولی (آزربایجان)، به هزینه دولت عثمانی و در زمانی تاسیس شده بود كه سپاهیان آن دولت به تبریز هجوم آورده و شهر را به تصرف خود درآورده بودند و مجدالسلطنه، از طرفداران عثمانی و از زعمای «دعوت» تركها در آذربایجان را به عنوان والی منصوب كرده بودند (١٣٣٧ – ١٣٣٤). مدیر و موسس نشریه آزربایجان، دو برادر ایران ‌الاصل بودند كه در ترابزون متولد شده و در همانجا بالیده و از مدرسه فرانسوی ترابزون فارغ‌ التحصیل گردیده بودند. از این نشریه بیش از شش شماره انتشار نیافت و با خروج عثمانی‌ها از ایران تعطیل شد").

ظاهرا تقي رفعت كلا در ممالك عثمانيه تحصيل نموده است. چنانچه كسروي در باره تحصيلات مقدماتي وي مي گويد: ("پدر وي از ايرانيان شهر ترابزون (تركيه) بود. او شش يا هفت پسر داشت. دو بزرگترين آنها، ميرزا محسن خان و ميرزا تقي خان در دبستان كاتوليكها(ي ترابزون ؟) درس خوانده و ديپلم گرفته بودند"). تقي رفعت تحصيلات عالي خود را در استانبول پايتخت امپراتوري عثماني به اتمام رسانيد و پس از اتمام تحصيلات عالي خود در استانبول، به زادگاه خويش ترابزون بازگشت. او در اين شهر به مدت چند سال مديريت مدرسه ايرانيان موسوم به ناصريه (ناصري) را بر عهده داشت. وي –كه زبان‌ و ادبيات‌ فرانسه‌ را نيز بخوبي ‌مي‌ دانست - در همان شهر مدتي دبير مدرسه فرانسويها بود. بنا به برخي ادعاها، تقي رفعت در سالهاي اقامت خود در ترابزون مقالات علمی، ادبی و سیاسی اي به زبان فرانسوي به امضای یک نفر ایرانی مي نوشت و در روزنامه های پاریس منتشر مي كرد. گويا دولت فرانسه بابت اين مقالات توسط کنسول خود در ترابزون، مدال افتخاري براي وي فرستاده است.

آشنائي با جريانات ادبي-فرهنگي ترك در عثماني: دوران تحصيل و تدريس تقي رفعت در عثماني مصادف با انقلاب مشروطيت ١٩٠٨ و برداشته شدن سانسور در اين امپراتوري بود. در اين دوره ادبيات عثماني به لحاظ ادراك، مضمون و تكنيك به طور همه جانبه و عميق از ادبيات اروپا تاثير پذيرفت، صبغه اي سياسي و اجتماعي به خود گرفت و ماهيتي اروپائي يافت. تقي رفعت در اين دوره از نزديك با جريان ادبي "ثروت فنون" و از طريق آن با موج ادبيات نو در اروپا آشنا گرديد. "ثروت فنون" و يا "ادبيات جديده"، موج ادبي جديدي در ادبيات ترك بود كه به سالهاي ١٨٩٦- ١٩٠١ حول مجله ثروت فنون به مديريت توفيق فكرت و در اعراض از ادبيات ديواني ترك ظهور كرد. توفيق فكر‌ت در آخرين ماههاي اقامت تقي رفعت در عثماني در اواسط سال ١٩١٥ درگذشت. از نامهاي مشهور جريان ادبي ثروت فنون علاوه بر توفيق فكرت؛ مي توان نامق كمال، جناب شهاب الدين، خالد ضياء اوشاقليگيل، جلال ساحر و سليمان نظيف را برشمرد. برخي منابع از تقي رفعت در زمره وفادارترين شاگردهاي نامق کمال و توفيق فکرت نام برده اند، اما معلوم نيست منظور تاثيرپذيري از اين دو شخصيت است و يا تماس و مراوده مستقيم با آنها. به همه حال آنچه قطعي است آن كه تقي رفعت روشنفكر، شاعر و اديب، عميقا از جريان ثروت فنون ادبيات ترك و "نيز جريان‌هاي ادبي متعاقب آن در عثماني مانند فجر آتي، ادبيات ملي و نقدنويساني چون رجائي ‌زاده اكرم، ناجي معلم، نابي ‌زاده ناظم و احمد شعيب و ... متاثر شده است."

تقي رفعت با عمر فائق نعمان زاده نيز ارتباط و بنا به برخي دوستي نزديك داشت. اين دو بنوبه خود با سليمان نظيف در ارتباط بودند.

عمر فائق نعمان زاده روشنفكر و اديب ترك از ناحيه آخيسقا-مئسخئت آزربايجان شمالي - امروز در داخل مرزهاي گرجستان – بود. او در ايجاد و برپا نگاه داشتن مجله مشهور ملانصرالدين نقش اساسي داشت. منابع روسي از عمر فائق نعمان زاده در هر دو دوره تزاري و شوروي، تنها با صفت پانتركيست ياد كرده اند. او در دوره استالين و به سال ١٩٣٨ به قتل رسيد. (منبع: گونئي`ين قوزئي`سيز آغريلاري- جومهورييه‌ت قزئتي- باكي- ارسان اره‌ل).

سليمان نظيف (١٩٢٧-١٨٦٩)، فرزند سعيد پاشا از تاريخ نويسان و ادباي مشهور عثماني و عايشه بيگم دختر يكي از بيگهاي ايل آغ قويونلو، متولد دياربكر، از منسوبين جريان ادبي ثروت فنون مي باشد. وي اصلا از تركان آزربايجاني تركيه مي باشد و در آثار خود از اين امر با افتخار ياد مي كند (Süleyman Nazif, Kültür bakanlığı, Türk büyüklerini anma serisi: 3, s 8). سليمان نظيف از نخستين نخبگان سياسي و ادبي عثماني است كه در مطبوعات و سخنرانيهاي خود به دفاع از حقوق ملي تركان آزربايجان جنوبي و ايران پرداخته و مساله ملي آنها را وارد ادبيات سياسي عثماني كرده اند. سليمان نظيف نقشي برجسته و بي همتا در تاريخ خودآگاهي ملي ترك در آزربايجان جنوبي دارد (از سخنان زنده ياد سليمان نظيف در باره تركان آزربايجان جنوبي است: "اين تركها، خواه با تشكيل يك حكومت مستقل و خواه با الحاق خود به ما، ديگر بعد از اين شريك مقدرات عجمها نخواهند بود". نيز "اي ترك اسير عجم! آغوش برادران حقيقي ات براي پذيرفتن تو باز خواهد ماند. تو هم وظيفه و حق خود را فراموش مكن". منبع: رسيملي غزئته، شماره ٣٦، ١٠ مه ١٩٢٤).

بازگشت به آزربايجان جنوبي: تقي رفعت به همراه برادر بزرگ خود محسن خان رفعت در سال ١٩١٦ ميلادي‌ (۱۲۹۵ شمسي‌) در گرماگرم جنگ جهانی اول به علت اشغال ترابزون توسط قوای روسیه تزاری، در سن بيست و هفت سالگي اين شهر را ترک کرد و به آزربايجان جنوبي- تبریز بازگشت. در اين شهر با كمك يكي‌ از خويشاوندان‌ خود ميرزا محسن ‌خان (؟)‌ كه مدير دبيرستان محمدیه (به مناسبت محمد حسن ميرزا وليعهد در تبريز، بعدها مدرسه متوسطه‌ تبريز، فردوسی بعدي) در محله سرخاب بود، يكي‌ از اولين آموزگاران‌ اين مدرسه گرديد. تقي رفعت در اين مدرسه رشته زبان خارجه تدريس مي كرد. وي پس از مدتي در اين مدرسه تا سال ١٩١٨ ميلادي (۱۲۹۷) در سمت ناظم نيز فعاليت نمود. در اين سالها او همچنين در ديگر دبیرستانهای تبریز به تدریس زبان فرانسه مي پرداخت.

تقي رفعت: دست راست خياباني، دبير دوم حزب دمكرات آزربايجان، وزير فرهنگ و آموزش جمهوري آزاديستان ( ٨ آپريل، ١٩ فروردين ١٩٢٠- ١١ سپتامبر٢٢ شهريور ١٩٢٠)

تقي رفعت‌ جوانی به خوبي تربیت شده و تحصیل کرده؛ اديب، روزنامه نگار، شاعر و نويسنده اي ولود بود. در فلسفه و تاريخ داراي مطالعات قابل توجه و در علوم جغرافی و هندسه دست داشت. تقي رفعت همچنين هنرمندي حساس و پرشور و در هنر رسم و نقاشی استادي زبر دست بود. وي روشنفكري مسئول و سياستمداري با اخلاق پاک بود. پس از بازگشت به آزربايجان رفعت از عثماني آمده كه "با خود هواي تازه ‌اي در عرصه ادب و سياست آورده بود"، به طور فعال به دفاع از حقوق زنان پرداخت، وارد عرصه سياست شد، به جرگه دموكرات‌ها پيوست و نهايتا از پيشگامان قيام ملی آزربايجان گرديد.

تقي رفعت در سالهاي قيام آزربايجان، همقدم نزديک، هم پيمان، رازدار و دست راست شيخ محمد خيابانی رهبر قيام بود. وي متفکر حزب دمكرات آزربايجان، مسئول و رهبر تبلیغات آن، بازوی فرهنگي، ادبی و هنری شیخ محمد خیابانی شمرده مي شد. از جمله کارهای تقي رفعت در اين سمت، سرودن اشعار، اجرای نمايشنامه هاي منظوم، نوشتن مقالات سیاسی و اجتماعی و انتقادی متعدد و انجام سخنرانيهاي اميدبخش و تهييج كننده به مناسبتهاي گوناگون بود. او همچنين سردبیر روزنامه تجدد ارگان کمیته ايالتي آزربايجان حزب دمكرات ايران و يا دمکراتهای تبریز با مدیریت شیخ محمد خیابانی بود. تقي رفعت علاوه بر نوشتن غالب مقالات روزنامه تجدد و چاپ اعلانيه های مربوط به جمهوری آزربايجان در آن، با همکاری ابوالقاسم فیوضات سخنرانیهای شیخ محمد خیابانی را كه به تركي بودند، به فارسی ترجمه و در روزنامه چاپ می کرد. وی گاها شعر و قطعه های ادبی خود به تركي و فارسي را نیز در آن درج مي نمود. به هنگام قیام دموکراتها تقي رفعت، خود نشريه ای با نام مجله ادبی آزادیستان منتشر کرد که چهار شماره از آن بیرون آمد.

تقي رفعت و دو حركت استقلال طلبانه آزربايجان جنوبي تحت الحمايه عثماني و جمهوري آزاديستان

تقي رفعت در تاريخ مبارزات ملي تركان آزربايجان در دو حركت استقلال طلبانه عنصر تعيين كننده و مركزي بوده است: نخست در حاكميت آزربايجان جنوبي نيمه مستقل-تحت الحمايه عثماني (٨ ژوئن ۱۹۱۸ - اول اکتبر ۱۹۱۸)، دوم در دولت مستقل آزاديستان (٨ آپريل ١٩٢٠- ١١ سپتامبر ١٩٢٠). در برخي از منابع به هنگام بحث از تاريخ استقلال طلبي (در ادبيات پان ايرانيستي: تجزيه طلبي) آزربايجان جنوبي، به درستي به سالهاي جنگ جهاني اول اشاره مي شود. اما بجا خواهد بود كه موضوع استقلال آزربايجان جنوبي در دوره مورد بحث را در دو تيتر جداگانه ١) مبحث رهائي آزربايجان جنوبي توسط نيروهاي عثماني و ٢) پديده جنبش-جمهوري آزاديستان مطالعه نمود. وضعيت نيمه مستقل كوتاه مدت آزربايجان جنوبي تحت الحمايه عثماني و انفصال آن از ايران و پديده جمهوري آزاديستان كه در عمل و ناخواسته به جدائي و تجزيه آزربايجان جنوبي از ايران منجر شد و دو واقعه تاريخي مجزا هستند. اما اين دو به دليل وقوع در برهه سالهاي جنگ جهاني اول و همپوشي بخشي از عمر آنها با يكديگر، غالبا به عنوان دو واقعيت تاريخي جداگانه شناخته شده نيستند:

حاكميت آزربايجان نيمه مستقل-تحت الحمايه عثماني (٨ ژوئن ۱۹۱۸ - اول اکتبر ۱۹۱۸): پس از ورود نيروهاي رهائي بخش امپراتوري عثماني به آزربايجان جنوبي در سالهاي جنگ جهاني اول، تقي رفعت در يك حركت سياسي كاملا سنجيده و دورانديشانه و ناشي از شعور و مسئوليت ملي تركي، همراه با خيل عظيمي از نخبگان ترك آزربايجان بدانها پيوست. اين فرصتي كمياب در آستانه ورود جهان به نظمي نوين در آن زمان بود. در اين دوره كوتاه مدت، تقي رفعت به همراه عده معدودي از ياران و همفكران خود با كارداني و درايت، از فرصت و امكان ايجاد شده توسط نيروهاي رهائيبخش عثماني براي تحقق استقلال بالفعل آزربايجان جنوبي استفاده كرد. اين، همان درك و سياست داهيانه اي است كه ما آنرا در همان دوره در شمال آزربايجان در تمثال محمدامين رسولزاده و ياران وي مشاهده مي كنيم. اين رفتار سياسي، نمود همان مبارزه بين درك كهنه و نو از هويت خود و تعلق ملي خود و كارزار بين تجدد و محافظه كاري در ادراك منافع ملي ترك در عرصه سياست است كه تقي رفعت در عرصه ادبيات نيز آنرا آغاز كرده بود. با توجه به اينكه رهبر جنبش آزاديستان شيخ محمد خياباني نوعا شخصيتي ايرانگرا بود و در آغاز آرمان استقلال آزربايجان جنوبي را نداشت، جناح ترك گراي دمكراتيك در فرقه دمكرات آزربايجان به رهبري تقي رفعت تنها زماني توانست به لحاظ سياسي خودي نشان دهد كه خياباني از سوي دولت عثماني از تبريز به اورميه و سپس قارس تبعيد شد. بعد از تبعيد وي، تقي رفعت عملا رهبر حزب دمكرات آزربايجان گرديد و بدين ترتيب جناح ملي و دمكراتيك ترك گرا بر فرقه حاكميت و تسلط پيدا كرد.

دولت دوفاكتوي مستقل آزربايجان جنوبي و يا جمهوري آزاديستان (٨ آپريل ١٩٢٠- ١١ سپتامبر ١٩٢٠): با غور در پديده جمهوري آزاديستان معلوم مي شود كه در اين پديده، مفهوم استقلال آزربايجان جنوبي (چيزي بسيار بيشتر از تضاد مركز-حاشيه) اولا در سطح برنامه و رهبري بخشي از حركت به پيشگامي تقي رفعت و دوما در كل نتيجه عملي حركت وجود داشته است. تقي رفعت نماينده جريان ترك گرا در جنبش و جمهوري آزاديستان مي باشد. پس از خروج عثمانيان از آزربايجان جنوبي و بازگشت شيخ محمد خياباني از تبعيد، سياستهاي اتخاذ شده از سوي وي هر روز بر واگرائي آزربايجان از نظام سياسي و اداري ايران افزود و در نهايت با اعلام جمهوري آزاديستان موجب انفصال عملي آزربايجان جنوبي از ايران گرديد. با تاسيس جمهوری آزربايجان ( ٨ آپريل، ١٩ فروردين ١٩٢٠- ١١ سپتامبر ٢٢ شهريور ١٩٢٠)، تقي رفعت كه همراه شیخ محمد خياباني عضو هيئت مديره قيام بود، دبیر دوم حزب دمكرات آزربايجان، شخص دوم جمهوري آزاديستان بعد از شيخ محمد خياباني و به اعتباري وزير فرهنگ و آموزش اين جمهوري گرديد.

تقي رفعت به خليل پاشا: روشني بخشنده و "استقلال" دهنده

در دوره حيات آزربايجان جنوبي نيمه مستقل- تحت الحمايه عثماني (٨ ژوئن ۱۹۱۸ - اول اکتبر ۱۹۱۸)، تقي رفعت منشي مشاور سياسي حاكميت عثماني بود. اين دليل عمده خائن و تجزيه طلب شمرده شدن تقي رفعت از سوي پان ايرانيستها و روس پرستان و خشم و كينه ورزي آنها نسبت به وي است. كاوه بيات نويسنده پان ايرانيست و تاريخ نگار دولتي جمهوري اسلامي در كتاب "پان تركيسم و ايران"، تقي رفعت را به سبب پابوسي قواي اشغالگر عثماني و استقلال دهنده دانستن فرمانده آن خليل پاشا، همچنين انتشار روزنامه آزربايجان به زبان تركي كه گويا در تائيد سياستها و خيالات عثماني براي استقلال آزربايجان جنوبي بوده، خائن مي نامد: (".... ايرادها تنها به خيابانی نبود، به اطرافيان و محارم راز خيابانی منجمله ميرزاتقی خان رفعت نيز بود. او در دوره اشغال آزربايجان در جنگ جهانی اول توسط ارتش عثمانی به پابوسی قوای اشغالگر رفته و روزنامه‌ای بنام «آزربايجان» به زبان ترکی اسلامبولی در تاييد سياست‌ها و خيالات ارتش عثمانی منتشر کرده بود. رفعت کار خيانت را تا بدانجا پيش برده بود که در وصف خليل پاشا فرمانده قوای عثمانی در ايران مديحه‌سرايی نموده و او را روشنی بخشنده و استقلال‌دهنده ناميده بود. پس از خروج آن ارتش، اعضای کميته حزب دمکرات، ميرزاتقی رفعت را به جرم خيانت از حزب بيرون نمودند. اما زمانی بعد، خيابانی مسوليت روزنامه تجدد ارگان حزب را به رفعت سپرده و در پاسخ اعتراض ديگر اعضای حزب پاسخ داده بود که من او را دوست دارم.)"

در اينجا عبارت "استقلال دهنده" بسيار مهم و معني دار است. زيرا شخص خليل پاشا هواخواه استقلال آزربايجان جنوبي و اتحاد آن با جمهوري نوپاي خلق آزربايجان-مساوات بوده و بدين سبب نيز در همان دوره مورد اعتراض پان ايرانيستها قرار گرفته بود. (با تاسيس جمهوري مساوات در آزربايجان شمالي، خليل پاشا از فرماندهان نيروهاي عثماني در آزربايجان، از سوي نشريات فارسي آن دوره، به رساندن پيغامهاي مقامات دولت جمهوري تازه تاسيس شده خلق آزربايجان -مساوات به مقامات رسمي آزربايجان جنوبي دائر به دعوت براي اتحاد جمهوري خلق آزربايجان با ايالت آزربايجان ايران متهم و سرزنش شده بود. منبع: حسن ارفع. در خدمت پنج شاه. ١٣٧٩، تهران، ص ١٠٠. گفته مي شود اطلاق نام آزربايجان به لحاظ سياسي به شمال ارس-غرب خزر زائيده انديشه خليل پاشا بود و وي از اين دورنگري مقصد الحاق آزربايجان ايران را به دولت جديد التاسيس آزربايجان داشته است. قبل از آن نيز در نخستين آزادسازي آزربايجان جنوبي توسط نيروهاي عثماني به سال ١٩١٥، سران اتحاد و ترقي خواهان استقلال آزربايجان جنوبي و اتحاد آن با شمال آزربايجان بوده اند). تقي رفعت نيز كاملا بر اين امر و كارنامه گذشته و برنامه هاي آينده خليل پاشا آشنا بود. از اينرو نيز آگاهانه در شعر تركي اي كه در تقدير خليل پاشا سرود و به او تقديم كرده دقيقا بر همين صفت استقلال دهندگي وي تاكيد و از او به همين علت تشكر نمود.

در بسياري از تحليلهاي پان ايرانيستي ديگر نيز، تقي رفعت به عنوان كسي كه از ايده استقلال آزربايجان جنوبي استقبال مي كرد معرفي مي شود. به عنوان نمونه در يكي از اينگونه نوشتجات اينترننتي گفته مي شود: (".... اما در عمل بسيار سخت بود که به رجال تهران حمله شود، ولي به تهراني ها حمله نشود. نهضتي در آزربايجان پديد آيد، بوي تجزيه از آن نيايد. سران نهضت اشخاصي باشند که مدتها در اسلامبول و قفقاز زندگي کرده اند، اما زبان ترکي زبان فارسي را تحت الشعاع خود قرار ندهد. بالاخره متفکر حزب و رهبر تبليغاتي آن ميرزاتقي خان رفعت باشد که عمري در اسلامبول گذرانيده و وفادارترين شاگرد نامق کمال و توفيق فکرت بشمار آيد، اما نسبت به ترکها که ادعايي نسبت به آزربايجان دارند، احساسات کاملا خصمانه باشد. بالاخره آزربايجان عملاً از ايران مجزي شود و آب از آب تکان نخورد)". آنچه نويسنده در لابلاي سطور فوق مي گويد آن است كه سران نهضت آزاديستان مدتها در عثماني و آزربايجان شمالي زيسته و خود را به لحاظ هويت ملي پاره اي از آنها مي دانسته اند، اينها نسبت به عثمانيها كه قصد مستقل نمودن آزربايجان جنوبي را داشتند مناسبتي خصمانه نداشته اند، بويژه تقي رفعت -كه داراي شعور ملي تركي قوي بود- داراي مناسبات دوستانه با آنها نيز بود.

مردم اورميه به خليل پاشا: "ياشاسين ايسلام قوشونو!"

الف-احمد كسروي: ("عثمانيان رو به آزربايجان آوردند. ... ميرزا تقيخان بنزد عثمانيان رفته و براي آنها روزنامه به زبان تركي نوشته و در ستايش خليل پاشا شعر تركي گفته و آنرا روز در آمدن پاشا به تبريز در ايستگاه سروده بود. منبع: احمد كسروي، زندگاني من ")

ب-كاوه بيات: ("ميرزاتقی خان رفعت در دوره اشغال آزربايجان در جنگ جهانی اول توسط ارتش عثمانی به پابوسی قوای اشغالگر رفته و روزنامه‌ای بنام «آزربايجان» به زبان ترکی اسلامبولی در تاييد سياست‌ها و خيالات ارتش عثمانی منتشر کرده بود. رفعت کار خيانت را تا بدانجا پيش برده بود که در وصف خليل پاشا فرمانده قوای عثمانی در ايران مديحه ‌سرايی نموده و او را روشنی بخشنده و استقلال‌ دهنده ناميده بود. منبع: كاوه بيات، پان تركيسم و ايران")

دو گفته فوق از دو محقق پان ايرانيست ترك تبار مي باشد. جالب توجه است كه شدت نفرت از خود، نفرت از ترك و بي پروائي و بي شرمي در جعل و تحريف و دروغپردازي از سوي محقق پان ايرانيست دوم يعني كاوه بيات بسيار بيشتر از محقق پان ايرانيست اول يعني احمد كسروي -كه اين سطور را به تقريب هشتاد سال پيش از كاوه بيات نگاشته - مي باشد. كسروي اقلا اهل دروغ و تحريف نبود و به هنگام ثبت وقايع و رويدادها عموما به جرح و تعديل فاحش آنها بر اساس ديدگاههاي سياسي خود دست نمي زد. كسروي از "رو به آزربايجان آوردن" عثمانيان سخن مي گويد، اما كاوه بيات ارتش عثماني را به صورت "قواي اشغالگر" تقديم مي كند. كسروي مي گويد "تقيخان بنزد عثمانيان رفت"، اما كاوه بيات اين را به "تقي خان به پابوسي قواي اشغالگر رفت" تبديل مي كند. كسروي مي گويد "روزنامه اي به زبان تركي نوشت"، اما كاوه بيات اينرا به "روزنامه اي به زبان تركي اسلامبولي در تاييد سياستها و خيالات ارتش عثماني منتشر كرد" مبدل مي سازد. كسروي مي گويد "در ستايش خليل پاشا شعر تركي گفت"، اما كاوه بيات اين را به صورت "كار خيانت را بدانجا پيش برد كه در وصف خليل پاشا مديحه سرائي نمود" بيان مي كند .... اين همه نشان مي دهد كه پروژه از خود بيگانه سازي تركان ساكن در ايران و مغزشوئي آنها و ايجاد حس نفرت به ترك و خويشتن پس از هشتاد سال شروع به بار دادن كرده است. كاوه بيات، اين محقق ترك پان ايرانيست به شدت ضد ترك و قرباني متنفر از خود، دليل اين ادعاست.

خليل پاشا نجات دهنده اي است كه به هر شهر آزربايجان كه وارد مي شد، مردم با شادي و شعف به پيشواز او و اردوي نجات بخشش مي رفتند و فرياد زنده باد سر مي دادند : ("اول ماه جمادي الاول ١٣٣٣ برابر با اسفند ١٢٩٤ شمسي (١٧ مارس ١٩١٥) لشكر بزرگي از عثماني به استعداد بيش از ده هزار عسكر به فرماندهي خليل پاشا به اورميه رسيد. آب و هواي آن سال بسيار معتدل و ملايم بود. اكثر درختها شكوفه داده و صحرا منظره با طراوت خاصي داشت. اهالي شادي كنان به پيشواز آنان آمده بودند. سپاهيان خليل بيگ بر خلاف عشاير با ادب و تربيت بودند و تحصيلاتي داشتند و با نزاكت رفتار مي كردند. مثلا هر گروهان و گردان كه به پيشوازيان نزديك ميشد سلام داده و "مرحه‌با افه‌ندي" مي گفتند و اهالي نيز فرياد مي زدند: "ياشاسين ايسلام قوشونو". شعف و شادي مردم از آن جهت بود كه از دست ارامنه و روسها خلاص شده بودند. مامورين و اتباع روسها نيز از مردم پولها گرفته و اخاذي نموده و به آزار مردم پرداخته بودند. آنان هموطنان مسيحي را براي آزار و اذيت مسلمانان اغوا و گمراه نموده و بعلاوه با ورود سپاه منظم و با تربيت عثماني، دست ياغيان و عشاير چپاولگر كوتاه شده بود. مردم همان اندازه كه از روسها و ارامنه همدست روسها بيزار بودند، به همان اندازه به قشون عثماني خوشبين و مهربان بودند.")

نمونه فوق كه در مورد استقبال مردم ترك اورميه از خليل پاشا و اردوي عثماني تحت فرماندهي اوست نشان مي دهد كه استقبال تقي رفعت از خليل پاشا هنگام ورود ارتش رهائيبخش عثماني به تبريز چيزي نبود به جز اداي وظيفه يك روشنفكر مسئول در صداي مردم خود شدن، تكرار نمودن منويات ملت ترك و شكرگزاري و قدرداني مردم آزربايجان از اردوي عثماني و خليل پاشا كه آزربايجان و ملت ترك را از ظلم و جور نيروهاي اشغالگر روسيه تزاري و متحدان ارمني-آسوري اش نجات داد. اين قدرداني و شكرگذاري خلق ترك از اردوي عثماني، نيروئي كه مانع قتل عام و كشتار خلق ترك توسط ارمنيان و آسوريان شد، در ادبيات پان ايرانيستي، پابوسي و خيانت شمرده مي شود. در حاليكه خائنين واقعي، فارس پرستاني بودند كه در يكي از سياه ترين برهه هاي تاريخ آزربايجان به سنگ اندازي و مخالفت با تنها اميد خلق ترك، نيروهاي آزاديبخش عثماني اقدام كردند.

تقي رفعت از نخستين و برجسته ترين نمايندگان ترك گرائي دمكراتيك در آزربايجان جنوبي

تقي رفعت از نخستين نمايندگان ترك گرائي دمكراتيك و مدرن در آزربايجان جنوبي قرن بيستم و برجسته ترين شخصيت در دو تشبث استقلال اين سرزمين در سالهاي جنگ جهاني اول است. وي در آزربايجان جنوبي نيمه مستقل- تحت الحمايه عثماني (٨ ژوئن ۱۹۱۸ - اول اکتبر ۱۹۱۸) به قواي عثماني پيوست و منشي يوسف ضياء بيگ مشاور سياسي و فرهنگي اردوي نجات بخش عثماني در آزربايجان جنوبي گرديد. يكي از ماندگارترين اقدامات تقي رفعت در اين دوره، سردبيري و نويسندگي روزنامه ملي تماما تركي آذرآبادگان است. (براي خواندن مطلبي در باره روزنامه آزآبادگان لطفا به اين لينك مراجعه كنيد: تقي رفعت سردبير روزنامه آذرآبادگان، اولين نشريه ملي-سياسي ترك در آزربايجان جنوبي- ). با تاسيس جمهوری آزاديستان ( ٨ آپريل، ١٩ فروردين ١٩٢٠- ١١ سپتامبر ٢٢ شهريور ١٩٢٠)، تقي رفعت بعد از شيخ محمد خياباني شخص دوم اين جمهوري گرديد.

تقي رفعت در تاريخ هويتخواهي ترك در آزربايجان جنوبي اهميتي سمبوليك نيز دارد. غرب آزربايجان به مركزيت اورميه-خوي در آغاز قرن بيستم زادگاه جنبش هويت خواهي تركي در آزربايجان و مامن نخبگان ترك گرا شمرده مي شود. اما شخصيتهاي پان ايرانيست ترك، چون اراني و كسروي و ايرانشهر و تقي زاده و ناطق و شفق و ... از دوره مشروطيت بدين سو در حال تبديل نمودن تبريز -مركز آزربايجان- به مامن نخبگان ايرانگرا، پان ايرانيست و فارس پرست بودند و تا حدي در اين امر موفق نيز شمرده مي شدند. در چنين اوضاع و احوالي صرف ظهور اديب و سياستمدار ترك گراي برجسته اي مانند تقي رفعت (و ابوالفتح علوي خلخالي، ميرزا آقا خان بلوري، ...) كه اصلا از تبريز بود، رشته هاي بافته شده توسط گروه ايرانگرا-فارس پرست مزبور را پنبه كرد و درهاي مركز و شرق آزربايجان جنوبي را نيز به روي جريان هويت ملي ترك گشود.

تقي رفعت پنج سال جوانتر از محمد امين رسولزاده بود، اما سي و پنج سال زودتر از وي دار فاني را وداع گفت. علي رغم اين تفاوت، بين تقي رفعت و محمد امين رسولزاده شباهتهاي بسياري وجود دارد: (براي خواندن نامه سرگشاده تقي رفعت به محمد امين رسولزاده، لطفا به اين لينك مراجعه كنيد: نامه سرگشاده تقي رفعت به محمدامين رسولزاده- ). اين دو در اساس روشنفكر، روزنامه نگار و اديب بودند، اما به مقتضاي شرايط و ضروريات زمان به عالم سياست قدم گزاردند. حيات فرهنگي و سياسي هر دو از ايرانگرائي آغاز و به ترك گرائي دمكراتيك ختم شد. اين دو شخصيت ترك عمري را در عثماني-تركيه گذراندند، تجربه اي كه در انكشاف و بلوغ شعور ملي ترك و هويت سياسي آنها نقش تعين كننده اي داشت. هر دو به سمبل نخستين تجربه استقلال آزربايجان، يكي در شمال ديگري در جنوب آن تبديل گرديدند، و هر دو به يكسان مورد نفرت پان ايرانيستها و روسپرستها قرار گرفتند، اتهام پان تركيست و عثمانيگرا خوردند و در تاريخنگاري استعماري روسي و فارسي سعي به حذف ياد و خاطره آنها شد. و در نهايت پايان كار هر دو حزين بود، محمد امين رسولزاده پس از عمري آوارگي و تبعيد در تركيه فوت نمود و تقي رفعت در عنفوان جواني بدست نيروهاي دولتي ايران به قتل رسيد.

تقي رفعت، به مساله قتل عامها و كشتارهاي تركان در غرب آزربايجان توسط نيروهاي ارمني-آسوري تحت حمايت روسيه تزاري حساس بود. اين حساسيت، در آن دوره مانند امروز، علامت فارقه بين نخبگان داراي شعور ملي ترك و نخبگان فاقد شعور ملي ترك به حساب مي آمد. كشت و كشتارهاي مذكور به منظور زمينه سازي براي الحاق اين بخش از آزربايجان به دو كشور مسيحي (ارمنستان بزرگ و آشورستان) كه قرار بود در آنجا تشكيل شوند انجام مي يافت. در آن سالها تجدد روزنامه ای بود که اخبار مربوط به کشتار دهها هزار نفری مردم اورمیه و ديگر نواحي غرب آزربايجان توسط جیلوهای آسوري و ارامنه را به طرزي گسترده درج و منعكس مي نمود. تقي رفعت در اين رابطه بويژه از خليل پاشا- نجات دهنده آزربايجان از اشرار آسوري و ارمني- با سرودن و تقديم شعري به تركي تمجيد و شخصا تشكر نمود. شعر سوخت ارومي تقي رفعت سروده شده در باره قتل عام مردم اورميه توسط نيروهاي مسيحي آسوري- ارمني، يكي از نخستين و معدود آثار ادبي است كه در مورد اين فاجعه آفريده شده اند و همچنين سندي تاريخي پربهائي است كه همزمان با تحقق جنايات مذكور آنها را ثبت نموده است.

جناحهاي سه گانه دمكراتهاي تبريز و رهبري آزاديستان

قيام آغاز شده توسط شيخ محمد خياباني در آغاز مضمون ملي ترك نداشت. قرار بود آزربايجان بار ديگر مانند دوره مشروطه پيشگام شده و ملت ترك با دادن هزينه، پرچمدار دمكراسي و ... براي نجات ايران و ملت ايران گردد: ("خياباني اميدوار بود كه دوباره همچون روزهاي درخشان مقاومت تبريز در مقابل مستبدين در سالهاي انقلاب مشروطيت، خورشيد آزادي از آزربايجان سر بر آورده بر ساير نقاط ايران بتابد. مردم ساير ايالات هم همگامش شوند و بدين ترتيب جنبش سراسري بر عليه ارتجاع و استعمار به وجود آيد. وي ميخواست نهضتي قوي و معنوي در آزربايجان بوجود آورد و بر تهران فاسد که به نظر او در دست اشراف مرتجع بود دست يابد. در اين نهضت آزربايجان مي بايست در صف اول قرار گيرد، اصلاحات را شروع کند و رهبري جامعه ايران را عهده دار شود. فرقه دموكرات، آزربايجان را جزء لاينفك ايران مي دانست،"). با اينهمه و هرچند قيام شيخ محمد خياباني به نيت رهائي ملت ترك و وطن آزربايجاني شروع نشده بود، اما اولا در ميان سران اين حركت، جناحي هر چند اقليت از درك كنندگان هويت ملي ترك و داراي شعور ملي ترك و طرفدار استقلال آزربايجان جنوبي وجود داشت و ثانيا در نهايت جنبش آزاديستان به تجزيه و انفصال عملي بخش اعظم آزربايجان از ايران منجر شد (بررسي موضوع انفصال عملي آزربايجان از ايران در نتيجه جنبش آزاديستان خارج از حيطه اين مقاله است). اما در بازگشت به سطح برنامه حركت، رهبري و سران جنبش آزاديستان و يا دمكراتهاي ترك آنروز تبريز را مي توان به سه جناح تقسيم كرد:

١-جناح فارس محور-پان ايرانيست- انگليس گرا- ارمني پرست (اكثريت): شامل سيد احمد كسروي، آقا سيد جليل اردبيلي، زين العابدين خان ايرانشهر (برادر كاظم زاده ايرانشهر، مدير روزنامه كاوه در برلين،....

٢-جناح ملي دمكراتيك-ترك محور (اقليت): شامل تقي رفعت، ميرزا آقا بلوري، ابوالفتح علوي خلخالي،..محسن رفعت، ....

٣-جناح ايرانگرا -ضد انگليس-بلشويك گرا (مياني): به رهبري خياباني، نوبري، اميرخيزي، ... اين جناح مياني كه داراي زيگزاگهاي سياسي بسيار بود، در مقاطع مختلف به يكي از دو جناح فوق و حتي داشناكهاي ارمني نزديك مي شد (خياباني و يارانش در دوره حيات سياسيشان در حزب دموكرات ايران نيز -كه به دو شاخه رفرميست و راديكاليست منشعب شده بود-، منتسب به خط مياني معروف به "مسلك تجدد" بودند.)

٤-علاوه بر دمكراتهاي ترك، در آن دوره در تبريز گروهي از سوسيال دمكراتهاي ارمني وابسته‌ به‌ حزب‌ داشناكسيون‌ نيز متشكل بودند. آنان‌ كه اكثرا تحصيلات‌ خود را در روسيه‌ گذرانده‌ بودند به‌ تبليغ‌ مرام‌ حزب‌ داشناكسيون‌ يعني تشكيل‌ ارمنستان‌ مستقل‌ و بزرگ‌ كه بخش اعظم خاك آزربايجان ائتنيك در شمال و جنوب و غرب ارس و وطن خلق ترك را شامل مي شد مي‌پرداختند و در عين حال مدافع سياستهاي تجاوزكارانه و توسعه طلبانه بلشويكهاي روس و مشغول به تبليغات و اقدامات مسلحانه و تروريستي ضد ترك و ضد عثماني نيز بودند‌. جناح خياباني اگر چه به لحاظ سياسي ايرانگرا بود و به نيت نجات ايران به حركت اقدام كرده بود، اما به لحاظ هويتي با تركيت مشكل آشكاري نداشت. با اينهمه ايرانگرائي مفرط و وجه مشترك بلشويك گرائي قوي اين جناح با سوسيال دمكراتهاي داشناك ارمني و بلشويكها باعث شد كه وي قبل از تبعيد شدن توسط عثمانيان به لحاظ سياسي در موارد بسيار بر خلاف منافع ملي ملت ترك و آزربايجان جنوبي و در دشمني با نيروهاي آزاديبخش عثماني و جمهوري مساوات و لاجرم همسو با داشناكهاي ضد ترك عمل كند.

با توجه به اين جناح بندي، رفتار پاره اي از اعضاي دموكرات در همان هنگام كه بدرستي اعلان استقلال و جمهوريت در آزربايجان جنوبي از سوي خياباني را كذب محض مي خواندند كاملا بجا و قابل درك است. زيرا اين نه خياباني، بلكه تقي رفعت است كه نماينده جناح ترك گرا و استقلال طلب در سطح رهبري حزب دمكرات آزربايجان و جنبش آزاديستان بود. شيخ محمد خياباني نه هرگز ترك گرا، نه مدافع حقوق ملي ملت ترك و نه هوادار استقلال آزربايجان نبوده است. حقيقت آن است كه وي در ادامه سنت رهبران ترك تبار مشروطيت، بر تركيت خود به عنوان هويتي ملي واقف نبود و هرگز بدان توجه نكرد، همه مبارزه و فداكاريهاي خود را به نام ايرانيت و وطن ايران انجام داد، هرچند جنبش آزاديستان وي ناخواسته به انفصال و تجزيه عملي بخش اعظم آزربايجان از اين منجر شد.

ادعاي پان ايرانيستي در باره رفتن تقي رفعت به پابوسي قواي اشغالگر عثماني

بين تاريخ واقعي ملت ترك-آزربايجان جنوبي و تاريخ نگاري دولتي-رسمي پان ايرانيستي-روس پرستانه در باره آن، پرتگاهي عميق موجود است. اين تثبيت در مورد نحوه و معني و نتايج حضور اردوهاي عثماني در آزربايجان جنوبي به سالهاي جنگ جهاني اول و مناسبت تقي رفعت و ديگر نخبگان و توده مردم ترك به حضور اردوي عثماني نيز صادق است.

كاوه بيات محقق پان ايرانيست و تاريخ نگار دولتي جمهوري اسلامي در كتاب خود "پان تركيسم و ايران" در اين باره چنين مي گويد: (.... ايرادها تنها به خيابانی نبود، به اطرافيان و محارم راز خيابانی منجمله ميرزاتقی خان رفعت نيز بود. او در دوره اشغال آزربايجان در جنگ جهانی اول توسط ارتش عثمانی به پابوسی قوای اشغالگر رفته و روزنامه‌ای بنام «آزربايجان» به زبان ترکی اسلامبولی در تاييد سياست‌ها و خيالات ارتش عثمانی منتشر کرده بود. رفعت کار خيانت را تا بدانجا پيش برده بود که در وصف خليل پاشا فرمانده قوای عثمانی در ايران مديحه ‌سرايی نموده و او را روشنی بخشنده و استقلال‌ دهنده ناميده بود. پس از خروج آن ارتش، اعضای کميته حزب دمکرات، ميرزا تقی رفعت را به جرم خيانت از حزب بيرون نمودند. اما زمانی بعد، خيابانی مسئوليت روزنامه تجدد ارگان حزب را به رفعت سپرده و در پاسخ اعتراض ديگر اعضای حزب، پاسخ داده بود که من او را دوست دارم - پايان نقل قول). مشابه اين ادعاها در آثار كسروي و نوشته هاي پان ايرانيستي متعدد ديگري تكرار مي شود: ("ميرزا تقي خان اينزمان به عثمانيان پيوسته...."، "در اين دوره تقی رفعت، مدیر و سردبیر تجدد به خدمت عثمانی‎ها درآمده، ..."، "درست است که در دوره شیخ محمد خیابانی چند تنی عثمانیگرا طرفدار این اندیشه بودند...". ميرزا تقيخان كه بنزد عثمانيان رفته و براي آنها روزنامه به زبان تركي نوشته و در ستايش خليل پاشا شعر تركي گفته و آنرا روز در آمدن پاشا به تبريز در ايستگاه سروده بود، ...")

ادعاهاي پان ايرانيستي فوق همه دروغ اند: در دوره جنگ جهاني اول ارتش امپراتوري عثماني در آزربايجان جنوبي اشغالگر نبود و بدان يورش نياورده بود، بلكه ارتشي آزاديبخش و محبوب توده ها و نخبگان ترك آزربايجان جنوبي بود كه به دعوت مكرر توده مردم ترك و نخبگان و مقامات محلي پاسخ مثبت داد و با فداكاريها و رشادتهاي به ياد ماندني و دادن هزينه هاي بسيار، به اشغال آزربايجان جنوبي از طرف روسيه تزاري و قتل و كشتار توده هاي ترك توسط اشرار آسوري و ارمني- متحدان روسيه تزاري- پايان داد. در سالهاي آغازين جنگ جهاني اول، غرب آزربايجان زير چكمه هاي اردوي اشغالگر روسيه تزاري و متحدان مسيحي او ارمنيان و آسوريان كه در ضمن مورد حمايت فعال انگلستان، آمريكا و فرانسه نيز بودند قرار داشت. توده پريشان ترك عملا نمي توانست كوچكترين دفاعي از خود بكند. تنها اميد او اردوي عثماني و تنها كاري كه از دست وي ساخته بود برآوردن فرياد امدادخواهي از دولت عثماني و طلب كمك از او بود. اين كار را نيز كرد: "مردم آزربايجان، علما و سادات، تجار و اعيان و اشراف كه از تهران و دولت مركز مايوس و نااميد بودند از خليفه عثماني و فرماندهي قشون ترك كمك الامان و الغياث خواستند" (ميرزا فتاح خال گرمرودي سرابي، سفرنامه ممسني. به كوشش فتح الدين فتاحي). دولت و اردوي عثماني نه تنها اميد مردم غرب آزربايجان، بلكه تنها ملجاء مردم در پايتخت آزربايجان، تبريز تحت اشغال روسيه نيز بود. به تصريح ويلهلم ليتن، سركنسول آلمان در آن ايام نه تنها تمام اتباع آلمان در تبريز تحت حمايت عثماني در آمده بودند، بلكه اهالي شهر نيز پرچم عثماني را بر فراز خانه هاي خود به اهتزاز در آورده بودند: "بر فراز كنسولگري آلمان در يك طرف پرچم آلمان و در طرف ديگر پرچم عثماني به اهتزاز در آمد. ... آلمانيها و كليه ايرانيان هوادار آلمان نيز پرچم عثماني را بر فراز خانه هاي خود به اهتزاز در آوردند. نظر به اينكه چنين كاري در مواقع بحراني و خطرناك مسري بود و شايعات عجيبي نيز پخش مي شد، در آن شهر تحت اشغال نظاميان روسي، تقريبا از هر دو خانه يكي به پرچم عثماني مزين گرديد" (خاطرات ليتن، سركنسول آلمان در تبريز در اثناي جنگ جهاني اول. ترجمه دكتر پرويز صدري). به نظر عاطيف بيگ، سركنسول عثماني در تبريز "این کار (افراشته شدن پرچم عثمانی بر فراز خانه هاي تبريز) این معنی را می دهد که اینک تبریز و اصولا تمامی آزربایجان تحت حمایت عثمانی است".

سيد احمد كسروي، بدخواه ميرزا تقي خان رفعت

بيشترين اطلاعات در باره تقي رفعت را احمد كسروي پان ايرانيست ضد ترك و ضد آزربايجاني مشهور داده است. وي كه كينه اي عميق نسبت به تقي رفعت داشت در كتاب خود بنام زندگاني من مي گويد: (چون سال ١٢٩٧ -١٩١٨ در آغازهاي بهار همچنان گرسنگي و بيماري در ميان مي بود. سپس گرفتاري ديگري آغاز يافت و آن اينكه عثمانيان رو به آزربايجان آوردند. .... يكدسته از سپاه ايشان بر سر ارومي و سلماس رفت كه با آسوريان جنگ كند و دسته ديگر يكسره به تبريز آمد. اينان به دموكراتها بدبين مي بودند و از روز نخست بدبيني و دشمني نشان دادند. خياباني و نوبري چاره را در خاموشي و كناره گيري ديدند. ولي بدخواهان ايشان كه فرصت يافته به عثمانيان پيوسته بودند خاموش ننشستند و اين بود يكماه كمابيش نگذشت كه عثمانيان خياباني و نوبري را با حاجي محمدعلي بادامچي دستگير گردانيده از تبريز بيرون فرستادند. ..... عثمانيان هر كجا مي رسيدند "اتحاد اسلام" پديد مي آورند. .... در تبريز هم كسان بسياري را خواندند و حزبي پديد آوردند. بسياري از آشنايان من، از جمله آقا ميرزا علي هيئت در آن حزب جا گرفتند. ولي من كناره جستم. .... شنيدني بود كه كساني از همان هكماوار بنزد عثمانيان رفته جاسوسي مرا كرده بودند كه از همراهان خيابانيست. .... عثمانيان اميدمند مي بودند كه در آزربايجان خواهند بود. اين بود رشته كارها را بدست گرفته به كوششهاي ديگري هم پرداختند. از جمله ميرزا تقي خان كه يكي از رازداران خياباني مي بود و اينزمان به عثمانيان پيوسته منشي يوسف ضياء نماينده سياسي ايشان شده بود، روزنامه اي به زبان تركي بنام "آذرآبادگان" بنياد گزاشت كه از شماره نخست آن از ترك بودن آزربايجانيان و اينكه آزربايجان از نخست سرزمين تركان بوده سخن راند- پايان نقل قول.)

بر خلاف ادعاي كسروي، عثمانيان به دمكراتها بدبين و دشمن آنها نبودند. بر عكس، جناح پان ايرانيست و ايرانگراي دمكراتهاي تبريز -بر خلاف توده هاي مردم ترك و جناح ملي دمكراتها به رهبري تقي رفعت- به نيروهاي آزاديبخش عثماني بدبين بود. همچنين كسروي در گفته هاي فوق، با تناقض گوئي دروغپردازي خود را ثابت مي كند. وي مي گويد كه بدخواهان خياباني داوطلبانه به عثمانيها پيوستند. منظور وي از بدخواهان، همان جناح ملي و ترك گراي دمكراتهاي تبريز است. سپس مي گويد كه تقي رفعت كه رازدار خياباني بود به عثمانيان پيوست. چگونه ممكن است رازدار خياباني در عين حال بدخواه او نيز بوده باشد و اين را خود خياباني ملتفت نشود؟ وانگاه، كسروي در اينجا اعتراف مي كند كه علاوه بر نخبگان ترك (كه كسروي آنها را بدخواهان مي نامد)، توده هاي مردم ترك حتي در محلات فقير تبريز مانند هكماوار داوطلبانه با نيروهاي آزاديبخش عثماني و بر عليه پان ايرانيستها همكاري مي كردند. با اين وصف و بنا به ادعاي كسروي، توده هاي مردم ترك نيز بدخواه خياباني بودند زيرا به نيروهاي آزاديبخش عثماني پيوسته و با آنها همكاري صميمانه مي كردند.

ديدگاههاي روس پرستانه در باره تقي رفعت و پاسخي بدانها

شيطان سازي از تقي رفعت، منحصر به جناح راست پان ايرانيستها نيست. جناح چپ پان ايرانيستها يعني استالينيستهاي ايرانگرا، روسوفيلهاي ترك و آزربايجانگرايان كلاسيك نيز – كه سنتا تمايلات ضد تركي شديد داشته و مدافع مطامع استعماري روسيه در ايران و آزربايجان اند- به لجن مالي شخصيت تقي رفعت پرداخته او را پان توركيست و تورانگرا و .... مي نامند. چنانچه در نوشته اي به امضاي نوروز- يك عامل روس- درج شده در نشريه آزربايجان به دوره حكومت ملي آزربايجان، در باره تقي رفعت چنين گفته مي شود: (.. "شئيخ`ين اطرافيندا اولانلارين ايچه‌ريسينده پان توركيزم طره‌فدارلارينا دا راست گليريك. ميرزا تقي خان رفعه‌ت و تجه‌ددود روزنامه‌سينين اسكي باش موحه‌رريري اولان "ميرزا ابولفه‌تح خان عله‌وي" مشهور پان توركيزم طره‌فدارلاريندانديرلار كي شئيخ اونلاري صميمييه‌تله قارشيلاييپ حتتا فيرقه‌نين اورقاني اولان تجه‌ددود روزنامه‌سيني اولارين ايختييارينا قويموشدور." پايان نقل قول. ترجمه نقل قول: "در ميان اطرافيان شيخ، با طرفداران پان تركيسم نيز مواجه مي شويم. ميرزا تقي خان رفعت و سردبير سابق روزنامه تجدد ميرزا ابوالفتح خان علوي، از طرفداران مشهور پان تركيسم بودند كه شيخ با صميميت با آنها برخورد كرده و حتي روزنامه تجدد، ارگان فرقه را در اختيار آنها گذارده بود." آزه‌ربايجان- سايي ٧٠- ايكينجي دؤوره- سه شنبه ١٣ آذر ١٣٢٤- ١٩٤٥- شيخ محمد خياباني، يازار: نوروز.). باز به همين قلم در شماره ديگري چنين گفته مي شود: ("٥٩ شوماره‌ده‌ن ٨٦ شوماره‌يه قده‌ر تقي`نين مودورييه‌تيله يازيلان نومره‌له‌رده بيز ايبتيدا آچيق مكتوب، آچيق سؤز قزئتي ناشيري مؤحته‌ره‌م محمد امين رسولزاده جنابله‌رينه عونوانلي بير تورك ديلينده يازيلميش مقاله‌يه راست گليريك. بو مقاله گؤرونور پان توركيسم طره‌فداري اولان تقي واسيطه‌سيله يازيليبدير. مقاله‌ده مولليف ايرشاد مجه‌ل.له‌سينده يازيلان تاريخي بير مقاله‌يه جاواب وئرمه‌ك ايسته‌ميشدير". ٢ شنبه، ١٤ آبان، ساي ٤٦. ترجمه: در شماره هاي ٥٩ تا ٨٦ [روزنامه تجدد] كه با مديريت تقي [رفعت] نشر مي شد، ما با مقاله اي نوشته شده به زبان تركي و با ابتداي "نامه سرگشاده به ناشر محترم [روزنامه] آچيق سؤز، جناب محمد امين رسولزاده" مواجه مي شويم. آنگونه كه ملاحظه مي شود اين مقاله توسط تقي [رفعت] كه پيرو پان توركيسم بود نوشته شده است. مولف اين مقاله، در صدد پاسخگوئي به مقاله اي تاريخي مندرج در مجله ارشاد برآمده است").

دو-در دوره ما سايت پان ايرانيستي شرمگين-استالينيستي آزرآنلاين، تلويحا تقي رفعت را تورانگرا معرفي كرده است. در نوشته اي درج شده در اين سايت به قلم سيروس مددي چنين گفته مي شود: ("می دانیم که این گرایش «ترک گرایی- تورانگرایی» در آزربايجان ما پدیده جدیدی است. درست است که در دوره شیخ محمد خیابانی چند تنی عثمانیگرا طرفدار این اندیشه بودند. البته از مخالفت خیابانی با این افراد هم خبر داریم. ولی در تاریخ ٧٠ ساله مبارزه ملی دمکراتیک ما علیه شوونیسم فارس، به خط فکری «تورکیسم» و «تورانیسم» برنمی خوریم. تاریخ پیدایش این خط به سالهای دهه نود، به دوره ی حاکمیت ائلچی بیگ ترکیه پرست در جمهوری آزربايجان باز می گردد". پايان نقل قولhttp://azer-online.com/melli/more/21Azer-Farsi.htm") )

ادعاهاي روس پرستانه فوق سخت مهمل اند:

-اتهام پان تركيست زدن به تقي رفعت، اين بنيانگزار شعر نوي فارسي و تجدد ادبي فارس، اتهامي حقيقتا ابلهانه است. ميرزا تقي خان رفعت پان تركيست نبود، بلكه واقف بر هويت ملي خود ترك و مدافع حقوق ملي و منافع سياسي خلق ترك ساكن در آزربايجان و ايران، يعني ترك گراي دمكرات بود. ترك گرائي غير از پان توركيسم، آن هم غير از تورانيسم - تورانگرائي است. حال آنكه نگرش و سنت پان ايرانيستي و فارسزدگي-روس پرستي، اين سه را يكي مي نماياند. در اين سنت و نگرش پان ايرانيستي-روس پرستانه، ادراك هويت ملي ترك از سوي يك ترك، مترادف با پان تركيسم و مساوي با تورانگرائي است. تقي رفعت بر هويت ملي تركي خود و توده ترك و حقوق ملي او واقف بود و از آنها دفاع مي نمود. اين، يعني وقوف تركان آزربايجان جنوبي و ديگر نقاط ايران بر هويت ملي و حقوق ملي ملت ترك و دفاع از آنها در ادبيات پان ايرانيستي و روس پرستانه "پان تركيسم" ناميده مي شود.

-در جنبش خياباني تورانگرائي اي موجود نبود، بلكه خطي مدافع ترك گرائي مدرن و دمكراتيك به رهبري تقي رفعت وجود داشت.

-جنبش هويتخواهي تركي و يا ترك گرائي مدرن و دمكراتيك در آزربايجان جنوبي همسن جنبش هويت خواهي فارسي و ايرانگرائي (جنبش مشروطه) است و عمري بيش از يك قرن دارد و ربطي به ائلچي بيگ و دهه نود كه يك قرن بعد بوده اند ندارد.

- جنبش ترك گرائي ملي و دمكراتيك و همسوئي و همكاري با نيروهاي نجات بخش عثماني، بر خلاف گمان پان ايرانيستها و روس پرستها، نه منحصر به چند تن، بلكه جنبشي توده اي و روشنفكري بود و در دوره مورد بحث خيل عظيمي از توده و اليت سياسي و فرهنگي ترك در سرتاسر آزربايجان جنوبي و ايران، از كلنل محمدتقي خان پسيان تا حيدرخان عموغلو بدان پيوسته بودند.

- در جنبش آزاديستان، همانگونه كه از نوشته نوروز نامي در نشريه آزربايجان كه فوقا نقل شد بر مي آيد، شخص خياباني از قضا مدافع همان چند تن ترك گرائي است كه سايت آزرآنلاين آنها را عثمانيگرا و تورانگرا ناميده است.

- در يك صد سال اخير جناح مترقي هويت خواهي در آزربايجان جنوبي همان ترك گرائي دمكراتيك و مدرن است كه تقي رفعت يكي از نخستين و در عين حال برجسته ترين نمايندگان آن شمرده مي شود. جرياني كه امروز سايت ضد ترك آزرآنلاين آخرين ممثل آن است نيز، معادل امروزين جريان مرتجع و ضددمكراتيك فارس زده و روس پرست در تاريخ گذشته آزربايجان است.

دسيسه جناح پان ايرانيستي دمكراتها بر عليه تقي رفعت و اخراج او از حزب دمكرات آزربايجان

پس از خروج ارتش عثماني از تبريز، جناح پان ايرانيست و فارسگرا-ارمنيگراي فرقه دمكرات آزربايجان به رهبري آقا سيد جليل اردبيلي، سيد احمد كسروي، زين العابدين خان ايرانشهر و ديگران فرصت را مغتنم شمرده تقی رفعت، رهبر جناح ملي دمكراتيك-ترك گرا را به جرم "خيانت" و "دوروئي" و "بدخواه" بودن از حزب اخراج كردند. كسروي در باره دسيسه اي كه آنها بر عليه تقي رفعت چيدند چنين مي گويد: ("ولي با همه اينها، چون جنگ جهانگير با شكست آلمان و همدستان او پايان يافت و گفتگوي آشتي آغاز يافت، در مهرماه آنان نيز تبريز را رها كرده بيرون رفتند. "اتحاد اسلام" كه پياپي "بيانيه"ها بيرون مي داد نيز نابود شد. پس از رفتن ايشان "مكرم الملك" نامي از اعيانزادگان تبريز نايب الاياله شد، و اين مرد از دشمنان آزادي مي بود و پي آزار آزاديخواهان مي گشت. ولي در بيرون آدمكشيهاي خياباني و نوبري و ديگر كارهاي ايشانرا بهانه مي گرفت. همچنان كارهاي بد برخي از دمكراتها را به رخ ما مي كشيد..... در اين هنگام آقا سيد جليل اردبيلي كه از پيشگامان آزاديخواهان تهران بوده و اين زمان از استانبول باز مي گشت، به تبريز آمد. من با او و با كساني از شناختگان دموكراتها با هم نشسته چنين نهاديم كه بكار پرداخته برخي كساني را كه در زمان نيرومندي دمكراتها به آزار مردم برخاسته يا در هنگام بودن عثمانيان دورويي نموده و به آنان پيوسته اند بيرون گردانيم. و بدينسان دسته دمكراتها را پيراسته زبان خرده گيران را ببنديم . ...... اين بود روزي نشست بزرگي در حياط تجدد برپا گردانيديم كه بيشتر دموكراتهاي بنام مي بودند. و پس از گفتارهائي كه رانده شد دو چيز برگزيده گرديد: يكي آنكه با پيشنهاد آقا سيد جليل، ميرزا تقيخان كه بنزد عثمانيان رفته و براي آنها روزنامه به زبان تركي نوشته و در ستايش خليل پاشا شعر تركي گفته و آنرا روز در آمدن پاشا به تبريز در ايستگاه سروده بود، به گناه دورويي از دسته بيرون رانده شد. ديگري آنكه نهاده شد كه در نشستهاي حزبي گفتارها با فارسي باشد و اين حزب يكي از خواستهاي خود رواج دادن زبان فارسي در آزربايجان را شناسد. .....").

همانگونه كه از گفته هاي كسروي معلوم مي شود، هر چند كسروي در اينجا دليل تصفيه تقي رفعت را پيوستن او و همفكران اش به نيروهاي آزاديبخش عثماني قلمداد مي كند، يكي از علتهاي اصلي دشمني جناح فارسگرا-ارمنيگرا و پان ايرانيست فرقه دمكرات با تقي رفعت، تركي گوئي و تركي نويسي، سرودن شعر تركي و انتشار روزنامه تركي توسط تقي رفعت بوده است. كسروي در كتاب "سرنوشت ايران چه خواهد بود، در موضوع پيشامد آزربايجان" اين حقيقت را صريحتر بيان كرده و اعتراف مي كند كه اين عمل خائنانه وي و همفكرانش، نه به دستور و خواست فارسها و ديگر بيگانگان، بلكه اقدامي راسا انجام شده از سوي مانقورتهاي دمكرات ترك- جناح پان ايرانيست فرقه دمكرات آزربايجان بوده است: ("پس از مشروطه گاهي گفتگو از زبان بميان مي آمد. كساني يادآوري مي كردند كه اگر درسها بتركي باشد شاگردها تندتر پيش خواهند رفت. بسياري هم اينرا مي پذيرفتند. ولي پس از چندي سياست پان توركيزم تركان عثماني بفعاليت پرداخته، دانسته شد آنها كه در آرزوي تاسيس يك امپراتوري بزرگ تركي مي باشند، آزربايجانيها را هم تركي نژاد شمارده پافشاري مي نمايند كه تبليغات خود را در ميان اينها رواج دهند. پافشاري مي نمايند كه آزربايجانيها را نيز به سوي خود كشند. در اينجا آزاديخواهان ديدند زبان تركي در آزربايجان عنوان بدست بيگانگان مي دهد. آنگاه آزربايجانيها كه ايرانيند و مي خواهند با ايران بسربرند، بلكه مي خواهند هميشه در راه آزادي و پيشرفت ايران فداكاريها نمايند. اختلاف زبان به آنهم زيان مي رساند، ميانه آزربايجانيها با ديگران رميدگي پديد مي آورد. يك تهراني ناتراشيده دشنامش تركه خر است و يك آزربايجاني نافهم ورد زبانش عراقلي ايشك اولار مي باشد. اينها را ديدند و بنام علاقه اي كه به ايران و آزربايجان داشتند دورانديشانه بچاره پرداختند و در يك نشستي كه دموكراتها (دموكراتهاي آنروزي) در اداره تجدد برپا گردانيده بودند تصميم گرفتند كه تا توانند برواج زبان فارسي در آزربايجان كوشند كه نه تنها درسها در دبستانها و دبيرستانها جز بفارسي نباشد، در اداره ها نيز، تا پيشرفت دارد، گفتگوها با فارسي باشد. اين تصميمي بود كه آزاديخواهان آزربايجان گرفتند. دولت يا تهرانيها در آن دخالت نداشتند").

كسروي در جاي ديگري چنين مي گويد: ("... ليكن در نتيجه آن [روزنامه آزرآبادگان]‌، دموكراتها [جناح پان ايرانيست] يك جلسه عمومي برپا كردند و از رفتار ميرزا تقي خان گفتگو به ميان آورده و او را يك مرد بدخواه كشور دانسته، از ميان فرقه بيرون كردند. و در همان نشست تصميم گرفته شد كه پس از آن گفتگو در مجالس حزبي با فارسي باشد. آن روز بيش از هزار تن حاضر بودند. و نيك به ياد دارم كه چون پيشنهاد در باره گفتگو با فارسي به ميان آمد و تصميم گرفته شد، گفتارها از همانجا به فارسي تبديل گرديد، ..... ."). ريز تصميماتي كه كسروي از آنها سخن مي گويد چنين اند: "تصميمات سه گانه دموكراتها: پس از تضييقات عده بسياري از منفعت پرستان نسبت به عناصر صالحه آزربايجان و تبليغاتي كه از جانب پاره اي اشخاص معلوم الحال براي تفرقه اهالي و تشتت آراء در آزربايجان به عمل آمد و بي نتيجه ماند، بعضي اهالي دوستان و دشمنان وطن خود را تشخيص دادند. جمعيت محترم دموكرات آزربايجان تصميمات سه گانه ذيل را اتخاذ و به عموم افراد خود و اهالي اعلام و اخطار نموده اند:

١-جمعيت مزبور تا افتتاح مجلس شوراي ملي از مداخله در سياست مملكت جدا احتراز خواهد داشت.

٢-در تمام حوزه هاي حزبي مطلقا به فارسي تكلم نموده و ترويج زبان ملي را جدا مطمع نظر و تعقيب خواهند كرد.

٣- ميرزا تقي خان (رفعت) سردبير جريده تجدد كه بدوا ناشر افكار جمعيت و اخيرا از نقطه نظر منفعت پرستي با مجدالسلطنه، عبد و عبيد يعني زرخريد عثمانيها، نويسندگي روزنامه توركيزم را پيشه خود كرده و مروج تبليغات بر ضد وطن خود شده بود، از عضويت جمعيت دموكرات اخراج نموده اند.")

ادعاهاي پان ايرانيستي در باره موضع خياباني نسبت به تقي رفعت

در فاصله خروج عثمانيان از آزربايجان جنوبي و بازگشت خياباني از تبعيد به تبريز، جناح فارسگرا-ارمنيگرا و پان ايرانيست فرقه دمكرات آزربايجان به رهبري آقا سيد جليل اردبيلي و احمد كسروي، با سوء استفاده از خلاء موجود و در غياب خياباني و در رفتاري فرصت طلبانه و خائنانه اقدام به اخراج تقي رفعت از حزب دمكرات آزربايجان رسميت دادن به زبان استعماري فارسي در نشستهاي حزب دمكرات آزربايجان نمود. اما پان ايرانيستها و روس پرستهاي معاصر در جعلي فاحش و تحريف واقعيتها، اين اقدامات ضد تركي جناح پان ايرانيست حزب دمكرات آزربايجان را به خود خياباني نسبت مي دهند:

يك- يك سايت پان ايرانيستي در نوشته اي سراسر دروغ و پريشان گويانه چنين مي نويسد: ("عثمانیها در چالش جنگ جهانی اول زمانی که تبریز و آزربايجان را اشغال نمودند نخست خیابانی و گروهی از یارانش را با خشونت تمام از تبریز اخراج و تبعید نمودند. و به زور بر ان شدند تا زبان روزنامه تجدد خیابانی را که فارسی بود به ترکی عثمانی بدل کنند. که این کنش بیگانه با عدم استقبال مردم تبریز واقع شد. و تقی رفعت از یاران پیشین خیابانی که عامل این کار شده بود پس از بازگشت خیابانی به تبریز و شکست و خروج عثمانی ها و پایان اشغال تبریز از حزب دموکرات خیابانی اخراج شد. و خیابانی که بیشتر به زبان آزربايجانی سخنرانی می کرد و فارسی می نوشت دستور داد که در تمامی واحد های حزبی و دفتر روزنامه تجدد همگان فارسی سخن بگوید، تا واکنشی شدید باشد در قبال بیگانه گرایان و مزدوران پانترک آن زمان".)

دو-كاوه بيات، تاريخنگار دولتي و محقق پان ايرانيست در اثر خود "پان تركسيم و ايران" به دروغپردازي در مورد اخراج تقي رفعت از حب دمكرات آزربايجان پرداخته مي گويد: (".. در واقع در اين مرحله فقط دمكراتهاي آزربايجاني شيخ محمد خياباني و هواداران او بودند كه با توجه به تجارب دست اولي كه از پان تركيسم داشتند، بعد از عقب نشيني عثمانيها از آزربايجان و شروع يك دور جديد از فعاليتهاي حزبي تصميم گرفتند من بعد ... در تمام حوزه هاي حزبي مطلقا به فارسي تكلم نموده و زبان ملي را جدا مطمع نظر ... قرار دهند. توقف انتشار گاه به گاه مطالب تركي در جرايدي كه در اين ايام در آزربايجان منتشر مي شدند، از جمله روزنامه تجدد ارگان دمكراتهاي تبريز، خود از نشانه هاي مهم اين حركت بود.")

سه-سيروس مددي در نوشته اي درج شده در سايت پان ايرانيستهاي شرمگين-استالينيستهاي آزربايجاني، آزرآنلاين چنين مي گويد: ("می دانیم که این گرایش «ترک گرایی- تورانگرایی» در آزربايجان ما پدیده جدیدی است. درست است که در دوره شیخ محمد خیابانی چند تنی عثمانیگرا طرفدار این اندیشه بودند. البته از مخالفت خیابانی با این افراد هم خبر داریم".)

خياباني پس از بازگشت از تبعيد به صورت يك ترك گرا عمل كرد

بر خلاف ادعاهاي پان ايرانيستي و روس پرستانه فوق، اولا اخراج تقي رفعت از حزب دمكرات آزربايجان و اقدام براي رسمي نمودن زبان استعماري فارسي، نه اقدام و مصوبه خياباني، بلكه دسيسه و اقدام جناح پان ايرانيست و فارسگرا-ارمنيگرا در اين حزب بود. دوما بنا به تصريح منابع موجود، خياباني نه تنها از اقدامات پان ايرانيستي مذكور كه در غياب او تحقق پيدا كرده بودند بسيار ناراضي و رنجيده بود، بلكه پس از بازگشت از تبعيد در جهت تلافي آنها اقدام نمود. واقعيت آن است كه بر خلاف دوران پيش از تبعيد كه وجه عمده حركات سياسي خياباني را ايرانگرائي تشكيل مي داد، پس از بازگشت از تبعيد وي به صورت يك ترك گرا عمل كرده است:

يك- بر خلاف دسيسه چينيهاي جناح پان ايرانيست، خياباني پس از بازگشت از تبعيد همچنان تقي رفعت را به لحاظ سياسي معتمد، رازدار و دست راست خويش ميشمرد. او براي نشان دادن حمايت بي قيد و شرط اش از تقي رفعت در اقدامي عملي وي را كه پان ايرانيستها به رهبري كسروي فرصت طلبانه از حزب دمكرات اخراج كرده بودند به حزب بازگردانيده به عنوان مشاور خود برگزيد و مجددا مسئوليت سردبيري روزنامه تجدد ارگان حزب دمكرات را به او سپرد.

دو-خياباني شماري از دموكراتهاي فارسگرا و پان ايرانيست از جمله احمد كسروي را از حزب اخراج كرد.

سه- مهمتر از همه، مصوبه خائنانه جناح پان ايرانيست به رهبري كسروي براي كاربرد زبان فارسي را به هيچ شمرد و به اداي سخنرانيهاي خود به زبان تركي- اما اين بار نه مانند دوران پيش از تبعيد و از سر عادت، بلكه از سر آگاهي و انتباه- ادامه داد.

چهار-بخشي از نيروهاي مسلح عثماني كه آزربايجان جنوبي را آزاد كرده بودند به استخدام نيروهاي مسلح آزربايجان در آورد.

پنج-اينبار و بر خلاف قبل از تبعيد شروع به مبارزه با داشناكهاي ارمني كرد.

شش-به تشكيل دولت ملي در آزربايجان و انفصال گام به گام آن از ايران دست زد.

تادئوس سويتوچووسكي در اينباره چنين مي گويد: "خياباني از اين تدابير فارسسازي ناراضي بود، وي دوباره تقي رفعت را به سردبيري تجدد ارگان حزب دمكرات آزربايجان انتخاب نمود. مهمتر از آن به اداي سخنرانيهاي خود به زبان تركي ادامه داد. خطاب كردن خياباني به زبان تركي به توده هاي مردم، نتيجه بسيار مثبتي داد و باعث رشد بدون وقفه محبوبيت سياسي او شد (منبع: Russia And Azerbaijan: A borderland In Transition By Tadeusz Swietochowski).

اعتراف كسروي، بدخواه و دشمن اصلي تقي رفعت در اين باره چنين است: ("چون پس از چند روز خياباني و نوبري كه از دستگيري رهيده بودند به تبريز بازگشتند، در ميان آمد و رفتها و گفت و شنيدها دانسته شد خياباني از كارهاي ما [اخراج تقي رفعت، رسمي نمودن فارسي] رنجيده مي باشد و اينست ميرزا تقي خان را همچنان از رازداران خود مي شناسد. .... ليكن چندي نگذشت كه كارهائي پيش آمد و باز رنجشهائي رخ داد. يكي آنكه روزنامه تجدد كه بار ديگر پراكنده مي شد، خياباني ميرزا تقي خان را آورده نويسنده آن گردانيد، ..... ديگري آنكه كسان نادرست و بدنام را به حزب مي آورد و پيش مي كشيد و چون گفته مي شد، پاسخ مي داد: "من اينها را دوست مي دارم". از اين رفتار او كسان بسياري رنجيدند كه يكي نيز من بودم و چون آزادانه ايراد مي گرفتم، نامم به زبانها افتاد".)

قتل تقي رفعت

کيفيت، محل و تاريخ فوت تقي رفعت به طور دقيق معلوم نيست. سرلشكر عبدالله خان امير طهماسبي در كتاب خود "آشوبهاي عشايري و سياسي آزربايجان" ادعا مي كند كه "ميرزا تقي خان رفعت در حال رفتن به روسيه بوده كه در صوفيان خبر شهادت شيخ محمد خياباني را استماع و اقدام به انتحار خود مي نمايد". در بسياري از نوشته هاي ديگر روايت مشابهي آمده است: "با شکست قیام آزربايجان و پايان يافتن کار جمهوری مستقل آزاديستان، روح حساس و شکننده رفعت بسيار آزرده شد و او از شدت تأثر یک (يا دو) روز بعد از کشته شدن خياباني در روز چهارشنبه ٦ سپتامبر ١٩٢٠ (٢٤ شهریور سال ١٢٩٩) به سن ٣١ (و يا ٣٣) سالگی در خفاگاه خویش در محال‌ ارونق‌ و انزاب‌ و يا روستاي‌ قيزيل‌ ديزج دست به خودکشی زد".

كسروي نيز ‌به پايان‌ كار تقي رفعت در چند جا از آثار خود اشاره كرده است. او به عنوان بدخواه ديرينه تقي رفعت، در اين اشارات كينه توزانه با بكار بردن تعبيرات ناشايستي چون "اين مرد"، "گريخته بود"، "تيره بخت"، "از ترس و بيم يك سوار"، "(بي) دست و پا"... سعي به تحقير نمودن و خوار شمردن تقي رفعت دارد. وي گاها ادعا نموده كه تقي رفعت خودكشي كرده است: (".... از ياران‌ خياباني‌ تنها كسي‌ كه ‌كشته‌ گرديد ميرزا تقي‌ خان‌ رفعت‌ بود. وي‌ در همان‌ روز كه‌ قزاق‌ها به‌ شهر درآمدند با چند تن‌ ديگر به‌ يكي‌ از ديه‌هاي‌ محال‌ ارونق‌ گريخته‌ بودند. و روزي‌ در آنجا آگاهي‌ مي‌يابند كه‌ سواري‌ از شهر براي‌ گرفتاري‌ ايشان‌ آمده‌ است‌. آن‌ چند تن‌ ديگر دست‌ و پايي‌ كرده‌ و مي‌گريزند. و رفعت‌ چون‌ گريختن‌ نمي‌تواند، جوان‌ تيره ‌بخت‌ از ترس‌ و بيم‌ با طبانچه‌ (اي‌) كه‌ داشته‌ خود را مي‌كشد"). اما كسروي در تاريخ هجده ساله آزربايجان از نحوه كشته شدن تقي رفعت اظهار بي اطلاعي كرده است: ("اين مرد [تقی رفعت] با تنی چند از شهر گريخته به آرونق و انزاب رفته و در آن جا خود را کشت. يا ديگران کشتند و ما از داستان او نيک آگاه نگرديده ايم)".

برخي منابع فارسي به درستي به كشته شدن تقي رفعت اشاره كرده اند، اما اين امر را به غلط ناشي از خصومت مخبرالسلطنه با وي در ساحه ادبي دانسته اند: (".... [احتمال دارد] به دليل آن خصومت ها و آن مبارزه های قلمي، بدخواهانی از جمله خود مخبرالسلطنه که ادعای اهليت ادبی داشت، کسانی را به کشتن او برانگيخته باشند"). مخبرالسلطنه در مورد خيابانی هم مدعی شده بود که او خودکشی کرده است (خاطرات مخبرالسلطنه هدايت، مهدي قلي ص ٣١٨) و می گفت اسنادی دارم که حرف مرا تأييد می کند اما هرگز آن اسناد را ارائه نکرد. بر اساس اظهار بريستف عضو كنسولگري انگلستان در تبريز، قزاقها شيخ را در محل مخفي گاهش يافته وكشتند. (گزارش وزارت امور خارجه انگلستان، شماره ١٢٧٨-٣٧١، مورخ ١٥ سپتامبر ١٩٢٠). واقعيت قتل خياباني به امر مخبرالسلطنه هدايت آنچنان بديهي شمرده مي شد كه حتي مجلس چهارم به مشیرالدوله و مخبرالسلطنه هدایت به اتهام امر به قتل شیخ محمد خیابانی رای اعتماد نداد.

پايان دادن به عمري سراسر افتخارآميز با انتحار از سوي رهبري دورانديش و سياستمداري انقلابي كه در نوشته جات و سخنرانيها و سروده هايش همواره جوانان را به راه ندادن ياس و اضطراب به دلهايشان پند مي دهد و خواستار رهسپار شدن آنها به جانب فردا با عزم و اراده اي راسخ مي گردد بسيار بعيد مي نمايد: "به خصوص ياس و اضطراب، خستگي و لاقيدي را نگذاريد در دلتان راه يابد و با يك عزم و اراده راسخ، با يك قوت ‌قلب ثابت به جانب فردا رهسپار شويد." (تقي رفعت- به جوانان، شماره اول آزاديستان- ١٥ خرداد ١٢٩٨- ١٩١٩). به نظر مي رسد در مورد تقي رفعت ادعاي دوم مقرون به حقيقت باشد و او به جرم ترك گرائي، عنصر اصلي در دوره استقلال كوتاه مدت آزربايجان جنوبي تحت الحمايه عثماني، به عنوان دبير دوم حزب دمكرات آزربايجان، شخص دوم جمهوري آزاديستان و مانند دبير اول حزب دمكرات آزربايجان شيخ محمد خياباني كه در متن سركوب جمهوري آزاديستان و حذف رهبران آن يك روز قبل بدست نيروهاي دولت ايران كشته شد، در اسارت و بدون محاكمه به قتل رسيده است. چرا كه در نگرش پان ايرانيستي و ايران محورانه، از همان روز اول غضب حاكميت دولت ايران پس از انقلاب مشروط، در گذشته نيز مانند امروز، ترك گرائي و استقلال طلبي، خيانتهائي هستند كه كمترين جزايشان مرگ است. به همه حال علي رغم گفته كسروي "جنازه‌ خون‌ آلود او را به‌ تبريز آورده‌ و به‌ خاك‌ سپردند"، از محل دفن و آرامگاه تقي رفعت، از پيشگامان خودآگاهي ملي ترك و حركت ترك گرائي دمكراتيك و از برجسته ترين دولتمردان آزربايجان جنوبي نيمه مستقل-تحت الحمايه عثماني در سالهاي جنگ جهاني اول اطلاعي در دست نيست.

گرچه‌يه‌هو!!!

2011-12-24T09:02:00.000-08:00

TAĞI RƏFƏT`İN MƏHMƏD ƏMİN RƏSULZÂDƏ`YƏ YAZDIĞI AÇIQ MƏKTUB

Mehran Baharlı

------------------------------------------------------------------------------------------------------

AÇIQ MƏKTUB [*]

MİRZA TAĞI XAN RƏF`ƏT

Tǝcǝddüd, sayı 68, 23 ocaq 1918, odgün, ilan il 1296

[*. Mǝktubumuzun Türkcǝ olaraq Tǝcǝddüd’dǝ dǝrc olunmasının M. Ə. Rǝsulzâdǝ cǝnablarına qarşı bir cǝmilǝ-yi ǝdǝbiyyyǝ kimi tǝlǝqqi edilmǝsini ayrıca rica edǝriz].

Açıq Söz qǝzetǝsinin nâşir-i möhtǝrǝmi, Mǝhmǝd Əmin Rǝsulzâdǝ cǝnablarına:

Azǝrbaycana dâyir Qafqas mǝtbuatında tǝsâdüf edilǝn nǝşriyyat dolayısıyla, İrşad cǝrîdǝ-yi Îrâniyyǝsinin milli vǝ mühiqq bir nǝzǝriyyǝni mudafiǝ üçün dǝrc etdiyi câhilanǝ vǝ âdǝtǝn tiflânǝ bir mǝqâlǝ, zât-i âlinizin müfǝssǝl bir cavabınıza meydan vermiş; vǝ bu vǝsilǝ ilǝ mǝs`ǝlǝni uzaqdan yaxından tǝ`qib eylǝyǝnlǝr, buna dâyir ǝn sǝhih vǝ ǝn ǝsaslı bǝyânatı sǝlâhiyyǝtdar bir ağızdan eşitmǝk müvǝffǝqiyyǝtini iktisab etmişlǝrdir.

Azǝrbaycan ismi yad olunduğu zaman, tǝbii bir ârizǝ ǝdd edilǝn Aras sularının hankı sâhilindǝ mǝskun bulunan xalq murad edildiyini dǝrhal tǝ`yin etmǝyir vǝ arada bir su-i tǝfahum (?) luğǝvi bir iştibah hâsil olur ki bunu izâlǝyǝ zât-i âliniz âtidǝki vǝchlǝ ibtidar (1) edir vǝ diyirsiniz: “Bugün mǝşhur bir coğrafiya istilâhı olmaq üzǝrǝ Azǝrbaycan kǝlmǝsi ancaq Aras`ın ötǝsindǝ vǝ Îrân qǝlǝmrovunda bulunan Tǝbriz vilâyǝti ilǝ Ərdǝbil mahalına ǝlǝm olmuşdur. Halbu ki İrǝvan, Gǝncǝ vǝ Bakı quberniyaları dǝxi bugünkü siyâsi coğrafiya ilǝ olmasa da qovmi coğrafiya ilǝ hǝman Azǝrbaycandır.”

Vǝ bir az daha ötǝdǝ ǝlâvǝ edirsiniz: “Qafqasiya müsǝlmanları öz Türkcǝlǝrinǝ Azǝrbaycan Türkcǝsi, ǝdǝbiyyatlarına Azǝrbaycan ǝdǝbiyyatı, öz quberniyalarına da Rusiyǝ Azǝrbaycanı diyirlǝr. Azǝrbaycan kǝlmǝsi Âzǝrbâdegan`dan müştǝq olub da, vǝch-i iştiqâqı Âzǝr`dǝn isǝ, ÂzǝrÎlǝrin (Âtǝşpǝrǝstlǝrin) tǝvaf etdiklǝri âtǝşkǝdǝlǝr Bakı ǝvizdi (?) âsâr-i ǝtiqǝsini tǝşkil etmǝyir mi?”

Vâqiǝn şu bǝhs olunan mǝmlǝkǝtlǝrdǝ sâkin bulunan xalq, o dǝrǝcǝ bǝrâbǝr yaşamış vǝ murur-i zaman ilǝ eyn-i müǝssirat altında yekdigǝrlǝşmişlǝrdir ki bunların hǝp bir ırqdan doğduqlarını isbata ehtiyac hiss etmǝdǝn bilǝ, bir birlǝrinǝ iki qardaş kimi bǝnzǝmǝkdǝ olduqlarını qǝbul eylǝmǝk gǝrǝkir.

Bakı şǝhǝrindǝn Îrân Azǝrbaycanının ǝqsâ-yi hududuna imtidad edib yayılan topraqlarda âtǝşpǝrǝst dövrünün zâyil olmaz âsârı bâriz, qeyr-i qâbil-i ictinab bir surǝtdǝ movcud bulunmaqdadır. Soraxana`dakı âtǝşgah qǝdim ÎranÎlǝr üçün ǝrâzinin mǝhrǝm vǝ öz bir cövlangah, bir yurd tǝşkil etdiyini iddia edǝn yalnız vǝ yegânǝ bir dǝlil deyildir.

Buralarda iqâmǝt edǝn, Îrân xânǝdanına mǝnsub qovm, âtǝşǝ tapınmış vǝ âtǝşǝ tapınan ǝqvam arasında müstǝsna bir mövqe` dǝ ihrâz edǝbilmişdir. Bir dǝrǝcǝdǝ bu hal bu iqlimdǝ hâkim vǝ mǝşhur olmuşdur ki o zamanın âtǝşpǝrǝstlǝri indindǝ millǝt vǝ qovmiyyǝt mǝsayilinin ǝn ziyâdǝ movzu`-i bǝhs edilmǝsi lâzim gǝlǝn tǝqdirlǝrdǝ bilǝ, Tǝbriz hǝvâlisindǝki Âzǝrkǝdǝlǝr mühüm vǝ qǝt`i bir mövqe` tutmaqdan geri qalmamışdır. Azǝrbaycanda îqâd olunub ǝnǝnǝ e`tibâriylǝ hǝnuz tǝmâmǝn intifâ qǝbul etmǝmiş olan Âzǝrkǝdǝ ocaqları, bu ǝqvamı hǝrârǝtli bir sǝhriyyǝtlǝ (3) ǝqvâm-i Îrâniyyǝ nǝslinǝ mǝzc etdiyi kimi, bu nǝslin mǝhd-i zuhur vǝ ârâmı olan mǝrkǝzlǝrǝ dǝ âtǝşin yollar ilǝ rǝbt vǝ vǝsl eylǝmiş ….. bugünǝ pǝk yaxın bir zamana qǝdǝr qismǝn bilǝ olsun, ürǝklǝrindǝ ırqî vǝ nijâdî bir tǝrǝddüd, bir şǝk, bir şübhǝ oyandırmamışdı.

Musâvât firqǝsinin fǝ`al vǝ mǝşhur lideri olan zât-i âliniz, movcudiyyǝti mǝlhuz bulunan hǝr nov` su-i tǝfahumu aradan qaldırmaq ǝndişǝsiylǝ mǝqâlǝnizin nǝhâyǝtlǝrindǝ şu sǝtirlǝri dǝrc edirsiniz: “Munâsibǝt gǝlmişkǝnn söylǝyǝlim: Bütün Îrânlılar bilirlǝr ki Azǝrbaycan diyincǝ, bütün bǝhsimiz, müddǝamız ancaq Rusiyyǝ qǝlǝmrovundakı Azǝrbaycandır. Îrân Azǝrbaycanının tǝqdirât-i siyâsiyyǝsinǝ qarışmaq haqqımız, hǝddimiz deyildir.”

Bu xusuda Îrânda şimdiyǝ qǝdǝr bir şübhǝ vârid olmamış, vǝ ǝrbâb-i vuquf indindǝ bu bǝyânata eyniylǝ mutâbiq bir qǝnâǝt vǝ e`tiqad-i kâmil âlimǝn movcud olmuşdur.

“Azǝrbaycan bir millǝt isǝ, o millǝtin mütǝmǝddin bir millǝtǝ yaxışacaq dǝrǝcǝdǝ mǝtbuata, muâsir ǝdǝbiyyata, muâsir mǝktǝblǝrǝ vǝ az çox tǝrbiyǝ-yi siyâsiyyǝyǝ mâlik olan qismi hǝman Aras şumalında sâkindir. Bunlar özlǝrinin bir millǝt olduqlarını daha Rus istibdadı altında ǝzilirkǝn dǝrk etdilǝr” diyǝ Îrân Azǝrbaycanı haqqında ittihamâmîz, ǝzici… olmaq istǝyǝn bir lǝhcǝ qullanmaq ehtiyâcını bilmǝyiz nǝçün hiss etmişsiniz? …. Bu sözlǝr bir qaç senǝ ǝvvǝl Fuyuzat ilǝ Hǝqâyiq qǝzetǝlǝri arasında açılıb kǝndi imlâ inşâ qǝlǝtlǝrinǝ qarşı bilǝ muhâfizǝdǝn âciz olan Hǝqâyiq mudâfiinin inzihâmiylǝ nǝhâyǝtlǝnǝn bir munâqişǝ-yi qǝlǝmiyyǝni ixtar edir.

Bu mǝsǝlǝ o zaman hǝr türlü ǝhǝmmiyǝtdǝn ârî kimi tǝlǝqqi edilmiş vǝ vǝqâyi-i yövmiyyǝ-yi âdiyyǝdǝn biri kimi olmuş bitmişdi. O mâzini ehyâ etmǝk fikrindǝ tǝbii deyiliz.

Sǝlâhiyǝtdar mǝqâlǝnizin bütün mündǝrǝcâtına mǝzkur mǝqâlǝni xǝtm edǝn iki sözün hǝr tǝcâvuz vǝ tǝǝrüzü öncǝdǝn mǝhkum eylǝyǝn qüdsiyyǝti altında yer vermişdiniz: “İki qardaş millǝt arasındakı uxuvvǝt-i İslâmiyyǝ nâmına” sǝrd olunan mutâliâtı yenidǝn bir munâqişǝ tǝrzinǝ ircâ` etmǝk arzısı –tǝkrar ediriz- bizdǝ yoxdur. Hǝtta bu ǝndişǝdǝn bilkülliyyǝ ârî bulunsa idi, vicdânımız istitrâd qǝbilindǝn olan bu mücmǝl mutâliatı da bizǝ mǝn` eylǝrdi.

Bir taxım vǝqâyi` vardır ki tǝkǝrrür etdikcǝ xâtirâtı oyandırarlar. Oyananları dâyimǝn rǝdd etmǝk, sukuta mǝcbur eylǝmǝk, bird aha oyatmaqlarına bâis olabilǝcǝyi ilǝ işimiz yox. Fǝqǝt mümkün olan kiçik kiçik istifâdǝ fürsǝtlǝrini dǝ hǝba vǝ hǝdǝr edǝbilǝcǝyi üçün şâyân-i tǝǝssüf bir hǝrǝkǝtdir.

Tǝxǝttür etmǝkdǝ olduğumuz munâqişǝ ǝsnâsında idi ki tǝrǝqqiyâtını qâbil-i lǝms, müntǝzǝm usulllar dâyirǝsindǝ tǝşhir edǝbilǝn bir İslam mǝdǝniyyǝtindǝn bǝhs edǝrkǝn, Fuyuzat`ın istişhad eylǝdiyi istatistik rǝqǝmlǝri muqâbilindǝ Hǝqâyiq`in bir türlü tǝsbit vǝ tǝqrir edǝmǝdiyi dǝlâyil mǝhv olub meydandan çǝkilmişlǝrdi.

Bu iki qǝzetǝ beynindǝki duello, hǝqiqǝtǝn dǝ iki cǝrǝyanın tǝlâqigâhında husula gǝlǝn bir qǝlǝyan qǝdǝr şumullu vǝ mǝ`nidâr idi. Hǝqâyiq böyük tǝzyiqlǝr altından fışqıran cǝrǝyanlara qarşı o nǝhif, bâ xusu tǝchizâtı nâqis sǝhâyifiylǝ muqâvimǝt göstǝrǝmǝzdi …..

Daha mükǝmmǝl şǝrâyit ilǝ hazırlanmış olsa idi bilǝ, yenǝ Hǝqâyiq`in Fuyuzat`a istifâzǝ (4) cǝrǝyanlarına qǝlǝbǝ çalabilǝcǝyi şübhǝli idi. Mütǝâqibǝnn Hǝqâyiq inzihâmını bir çox vǝqâyi daha, tovsi` edǝrǝk mǝsǝlǝyi bilǝ aradan qaldırıb muîn vǝ fâyiq bir cǝrǝyâna sǝrbǝst yollar açmışdı.

İqtibâs etdiyimiz parçayı zât-i âliniz şu surǝtlǝ xǝtm edirsiniz: “Mǝârif vǝ ǝdǝbiyyatca Rusiyǝ Azǝrbaycanlıları tibq-i Îrân Azǝrbaycanı kimi Farslaşmış ikǝn (?) Rus politiqiyyǝsinin tǝzyiqi altında oyandılar.”

Heyhat! Aras dalqalarının ǝsrlǝrdǝn bǝri gǝmirib durduğu iki qardaş Azǝrbaycan`ı târixi yazan ǝllǝr o dǝrǝcǝ evirib çevirmiş vǝ bir şǝkildǝn dîgǝr bir şǝklǝ ifrağ (5) ilǝ nǝhâyǝt yenǝ muvǝqqǝt bir öylǝ şǝkl-i dîgǝrlǝ meydana atmışdır ki ǝgǝr çǝkdiklǝri fǝlâkǝt, bugünǝ qǝdǝr tǝhǝmmül etdiklǝri mǝsâyib bütün movcud ağırlığıyla omuzları üzǝrinǝ çǝkmǝmiş bulunsa idi, yekdîgǝrlǝrini tanımağa, biri birlǝriylǝ anlaşmağa müştǝrǝk bir zǝminǝ, müttǝhid bir lisan bilǝ bulmaqdan âciz qalacaqlardı.

Biri birindǝn ayrı böyümüş iki qardaş arasında bugün yalnız bir râbitǝ, yalnız bir ǝlâqǝ movcud: hǝmdǝrdlik, nǝsibdaşlıq!

Cǝrǝyanlar, pıroqramlar tǝbii imiş kimi pürşiddǝt inhimaklar (6) bu iki qardaşı hayat çarpışmalarında hǝyǝcanlı mâcǝralara sovq edǝrkǝn, zǝnn ediriz ki bugün ǝn ziyâdǝ munâsib hǝrǝkǝt sǝbr vǝ süküt vǝ tǝhǝmmüldǝn başqa bir şey olamaz.

Gözlǝyǝlim….. zaman gǝlsin vǝ bir az daha tǝcrübǝ dîdǝ, bir parça daha mütǝkâmil iki qǝdim qardaş hayâtın qâmiz mǝsâyilini bir türlü hǝll ilǝ deyil, nǝzǝriyyâtı hayâta tǝtbiq ilǝ uğraşmış, buruşmuş alınlarını biri birinǝ yaxlaşdıraraq daha vâzih, daha sǝmimi lisanlarla mâzidǝn vǝ istiqbaldan bǝhsǝ girişsinlǝr …..

------------------------------------------------------------------------------

1-İbtidar: Çǝtin vǝ tudamlı (tǝhlikǝli) bir işǝ ǝl atma, girişmǝ

2-Əvizdi: ?

3-Sǝhriyyǝt: Evlǝnip düyün etmǝk

4-İstifâzǝ: Öfkǝli olma, qızqınlıq

5-İfrağ: Qalıba tökmǝk, ǝridip biçimlǝndirmǝk

6-İnhimak: Aşırı özǝnlǝ bir işǝ girişmǝk

2011-12-17T09:11:00.001-08:00

مجدالسلطنه و آذرآبادگان در مقاله "اللغه التركیه فی ایران" كسروي

مئهران باهارلي

بخش اول: جمشید خان مجدالسلطنه افشار اورومي والي آزربايجان جنوبي نيمه مستقل- تحت الحمايه امپراتوري عثماني (٨ ژوئن ۱۹۱۸ - اول اکتبر ۱۹۱۸)

http://sozumuz.blogspot.com/2011/12/blog-post_17.html

بخش دوم: مجدالسلطنه افشار اورومي از نخستين نمايندگان جنبش خود آگاهي ملي ترك در آغاز قرن بيستم

http://sozumuz.blogspot.com/2011/12/blog-post_5561.html

بخش سوم: مجدالسلطنه و آذرآبادگان در مقاله "اللغه التركیه فی ایران" كسروي

http://sozumuz.blogspot.com/2011/12/blog-post_8936.html

سؤزوموز

كسروي مجدالسلطنه افشار اورومي را بنيان گذار روزنامه آذرآبادگان معرفي كرده است: ("چون جنگ جهانگير سال ١٩١٤ برخاست و كم كم دامنه آن تا به ايران و آزربايجان رسيد و در سال ١٩١٨ سپاه عثماني به آزربايجان آمده مجدالسلطنه افشار را كه با خود آورده بودند از سوي خود والي گردانيدند. اين مجدالسلطنه هوادار زبان تركي بود و يك روزنامه‌ اي بتركي بنام "آذرآبادگان" بنياد نهاد كه گفتارهاي آنرا ميرزا تقيخان رفعت مينوشت.... ولي اين روزنامه نيز پيش نرفت و پس از چند شماره اي از ميان رفت". پايان نقل قول از كسروي). در منبع غيردقيق ديگري مجدالسلطنه تشكيل دهنده انجمن اتحاد اسلام و حامي روزنامه آذرآبادگان معرفي شده است: ("او [مجدالسلطنه] در زمان تسلط عثمانی‌ها بر این سرزمین، انجمن اتحاد اسلام را تشکیل داد و در مدت اقامتش در تبریز از روزنامه آذرآبادگان به مدیریت محسن‏خان رفعت (برادر تقی رفعت) حمایت نمود و اینچنین با نویسندگی تقی رفعت، روزنامه ‌ای به زبان ترکی استانبولی در تبریز منتشر شد").

آذرآبادگان با حمايت معنوي، سرمايه و تحت نظارت مجدالسلطنه افشار اورومي در تبريز منتشر مي شد

در سال ١٩١٨ با آزادسازي آزربايجان جنوبي از قواي اشغال روسيه تزاري توسط اردوي عثماني، دوره حاكميت آزربايجان جنوبي نيمه مستقل – تحت الحمايه عثماني آغاز شد. نيروهاي نجات بخش عثماني، مجدالسلطنه افشار اورومي را به واليگري آزربايجان جنوبي نصب كردند. حاكميت جديد تحت رهبري مجدالسلطنه اورومي با تشكيل جمعيت اتحاد اسلام در اورميه، تبريز، خوي، سلماس و ديگر شهرهاي آزربايجان جنوبي به متشكل شدن پرداخت. والي جديد مجدالسلطنه كه داراي عقايد ترك گرائي دمكراتيك بود اقدام به نشر روزنامه اي تركي بنام آذرآبادگان كرد. اين روزنامه ارگان رسمي جمعيت و يا حزب اتحاد اسلام آزربايجان جنوبي به رهبري يوسف ضياء بيگ- ميرزا علي هئيت بود. با خروج عثمانی‎ها از آزربايجان جنوبي عمر روزنامه آذرآبادگان پايان يافت. روزنامه آذرآبادگان كه در دوره كوتاه مدت حيات سياسي آزربايجان جنوبي نيمه مستقل-تحت الحمايه عثماني توسط و با حمايت معنوي، سرمايه و تحت نظارت مجدالسلطنه افشار اورومي والي ملي و مردمي آزربايجان در تبريز منتشر مي شد، از حمايتهاي همه جانبه وي برخوردار بود. تقي رفعت - اديب و روزنامه نگار انقلابي مسلط بر نگارش‌ و ادب تركي‌ -‌ سردبير و نویسنده اين نخستين روزنامه ملي و تماما تركي زبان آزربايجان جنوبي و برادر بزرگتر وي محسن خان رفعت مدير آن بود. روزنامه آذرآبادگان با چاپ سربی به صورت هفتگي در تبریز انتشار مي يافت و در سرتاسر آزربايجان توزيع مي شد.

روزنامه آذرآبادگان با ارزيابي دقيق از تاريخ و شرايط آزربايجان جنوبي و در راستاي برآوردن خواست و نياز تاريخي توده ترك، براي اولين بار در تاريخ ايران و آزربايجان جنوبي، تماما به زبان ملي تركي منتشر مي شد. از اينرو نيز مورد تحسين‌ عموم‌ طبقات‌ مردم در سرتاسر آزربايجان واقع‌ شده بود. اين روزنامه محتواي ملي كاملا تركي داشت؛ حامي حقوق فرهنگي و سياسي ملت ترك و مردم آزربايجان جنوبي و ابرازي مهم در روشنگري و ايجاد و تعميق شعور ملي ترك در ميان توده و نخبگان آزربايجان جنوبي بود؛ به كاراكتر تركي هويت و تاريخ آزربايجان و ريشه هاي ديرين ميراث فرهنگي تركي آن تاكيد مي كرد، به يگانگي ائتنيكي توده ترك دو سوي ارس و سرنوشت مشترك اين دو معتقد بود و تفرق شيعه –سني را مضر شمرده ناديده مي گرفت. انتشار روزنامه آذرآبادگان -اين نخستين تجربه نشريه ملي سياسي تماما ترك در آزربايجان جنوبي- نقطه عطفي در تاريخ زبان تركي و مطبوعات ترك، روند ملت شوندگي تركان ساكن در آزربايجان جنوبي و حيات سياسي آن بشمار مي رود. با انتشار اين روزنامه، سنت انتشار مطبوعات تماما ترك زبان در آزربايجان جنوبي پايه گذاري شد. حكومت ملي آزربايجان كه ٢٧ سال بعد در آزربايجان جنوبي تاسيس شد، در پيروي از اين سنت حاكميت آزربايجان جنوبي نيمه مستقل-تحت الحمايه عثماني، به انتشار گسترده نشريات ترك زبان دست زد. روزنامه آذرآبادگان براي اولين بار در تاريخ معاصر ايران موضوعاتي مانند ترك بودن آزربايجانيان و اينكه آزربايجان سرزمين تركان است در تريبون مطبوعات و خطاب به عموم بر زبان آورده شد و تابوي لزوم بررسي هويت تركان ساكن در آزربايجان جنوبي و خود آزربايجان در بستر تاريخ ايران، هويت ايراني و فارسيت در هم شكسته شد. تا آن زمان همچو چيزي در آزربايجان جنوبي و ايران مسبوق به سابقه نبود. تابوشكني و بي پروائي روزنامه آذرآبادگان در بيان حقايق و تاكيد بر هويت و ماضي و سرنوشت خلق ترك و آزربايجان جنوبي، به علاوه تركي زبان بودن سراسر آن، سبب پريشاني و وحشت فوق القاعده ايرانگرايان، فارس محورها و روس پرستها گرديد. اين وحشت و پريشاني تا به امروز ادامه دارد. (براي اطلاع بيشتر در باره روزنامه آزرآبادگان به نوشته زير مراجعه كنيد: تقي رفعت سردبير روزنامه آذرآبادگان، اولين نشريه ملي-سياسي ترك در آزربايجان جنوبي).

مجدالسلطنه و آذرآبادگان در مقاله "اللغه التركیه فی ایران" كسروي

كسروي در مقاله عربي خود بنام "اللغه التركیه فی ایران" (زبان‌ تركی‌ در ایران، مجله العرفان چاپ سوريه، جلد ٨، شماره هاي ٢، ٣، ٤، ٥؛ ١٩٢٣- ١٩٢٢)، مجدالسلطنه را "مشهور به طرفداري از عثماني و از زعماي دعوت تركها در آزربايجان" معرفي كرده است. در اينجا قصد كسروي از دعوت، سياست عثماني و حزب اتحاد اسلام آزربايجان جنوبي در دفاع از اتحاد ملل مسلمان بر عليه استعمارگران و امپرياليزم روسيه-بريتانيا است. ترجمه كلمه به كلمه متن عربي به فارسي چنين است: ("به غیر از این‌ها، دو نشریه دیگر نیز در تبریز به زبان تركي منتشر می‌شدند: آزربايجان و ملانصرالدین كه ما از ذكر آنها صرفنظر كردیم. زيرا اولی (آزربايجان) به هزینه عثمانیها و در زمانی تاسیس شده بود كه اردو به تبریز سوق داده و شهر را با آن به تصرف درآورده بودند و مجدالسلطنه، معروف به طرفداريش از عثمانیها و از زعمای دعوت تركها در آزربايجان را به عنوان والی منصوب كرده بودند و اين به سال ١٣٣٧ – ١٣٣٦ [١٩١٨] بود. مدیر و موسس نشریه آزربايجان، دو برادر از اتباع ایران‌ [ميرزا تقي خان رفعت، ميرزا محسن خان رفعت] بودند كه در ترابزون از شهرهاي عثماني متولد شده و در همانجا بالیده و از مدرسه فرانسوی ترابزون فارغ‌ التحصیل گردیده بودند. از این نشریه بیش از شش شماره انتشار نیافت و با خروج عثمانی‌ها از ایران تعطیل شد").

متاسفانه در ترجمه اين مقاله و بخش مربوط به مجدالسلطنه آن، مترجم متن عربي به انگليسي (ايوان سئگال) و مترجم ترجمه انگليسي به فارسي (محمدعلي شهابي شجاعي) رعايت امانتداري را نكرده و چيزهائي به متن اصلي افزوده و يا از آن كاسته اند. (هر چند خود متن عربي نوشته شده توسط كسروي، بسيار ضعيف و در مواردي داراي اغلاط گزاف و بخشهائي غير قابل خواندن و غيرقابل درك است).

ترجمه انگليسي متن عربي توسط ايوان سئگال: در اين ترجمه به متن اصلي كسروي چيزهائي افزوده شده است. از جمله سال ١٣٣٦ را به اشتباه ١٣٣٤ و عبارت "بتحزبه للعثمانيين" (به طرفداري اش از عثمانيان) را به اشتباه به صورت "بتجزيه للعثمانيين" خوانده و به خطا به صورت (خواستار تجزيه از ايران و اتحاد با عثمانيان) ترجمه كرده است. در نتيجه اين خوانش و ترجمه كاملا مخدوش، مجدالسلطنه خواهان جدائي (آزربايجان) از ايران و اتحاد آن با عثماني قلمداد شده كه در متن وجود ندارد. همچنين ايوان سئگال به هنگام ترجمه اين مقاله كسروي، نشريه آذرآبادگان را كه توسط مجدالسلطنه –برادران رفعت در سال ١٩١٨ در تبريز منتشر مي شد و مورد اشاره كسروي در اين مقاله نيز مي باشد، با نشريه آزربايجان كه در دوره مشروطيت چاپ مي شد به هم آميخته و آنها را يكي شمرده است. در نتيجه اين اشتباه نيز ادعا كرده است كه (كسروي‌ در مورد آذربايجان‌ اشتباه‌ مي‌گيرد، او با مجله‌ دوران ‌مشروطيت‌ آذرآبادگان‌ اشتباه‌ مي‌كند. ايوان سئگال). در حاليكه اين خود ايوان سئگال است كه واقف بر جدائي دو نشريه "آزربايجان" در دوره مشروطيت و نشريه "آذرآبادگان" چاپ شده در سال ١٩١٨ نيست. متن ترجمه غيردقيق ايوان سئگال چنين است:

Two other magazines were published in Turkish in Tabriz: Azarbayjan and Molla Nasr od-Din. We neglected to mention them because the first was founded under the auspices of the Ottomans while they were sending their armies to Tabriz and occupying it. They installed Majd os-Saltane, a notorious advocate of separation from Iran and unity with the Ottomans and a leading exponent of Turkish in Azerbaijan, as governor when they were there, from 1334 to 1337 AH [1915-18]. The manager of this paper and its editor were two brothers, Iranian citizens but born and raised in Trabezon, an Ottoman city, and had graduated from the French school there. They did not publish more than six issues of the magazine, and it closed with the evacuation of the Ottomans from Azerbaijan.

‌ترجمه فارسي متن انگليسي توسط محمد علي‌ شهابي:‌ اين ترجمه بسيار ضعيف، مخدوش و نادرست است. علاوه بر اشتباهات ايوان سئگال كه مترجم آنها را تكرار كرده، از خود اشتباهات جديدي نيز بر آنها افزوده است. از جمله نام "مجدالسلطنه" را به اشتباه "مجدالسلطان" آورده و از او به عنوان "رهبر تركها در آزربايجان" ياد كرده، در حاليكه در متن اصلي همچو چيزي وجود ندارد. همچنين در اين ترجمه از "مليت ايراني" دو برادر ياد شده كه در متن اصلي "تابعيت ايراني" است، به جاي "عثماني"، "تركيه" نوشته شده و ...... ترجمه كاملا مخدوش محمدعلي شهابي چنين است: ("دو مجله‌ ديگر به‌ تركي‌ در تبريز چاپ‌ مي‌شد: آذربايجان‌ و ملا نصرالدين‌. ما در ذكرشان‌ اهمال‌ كرديم‌، چون‌ اولي‌ تحت ‌حمايت‌ عثماني‌ها وقتي‌ كه‌ آنها قشون‌ خود را جهت‌ اشغال ‌تبريز به‌ اين‌ شهر ارسال‌ مي‌كردند انتشار مي‌يافت‌. تركها مجدالسلطان‌ را كه‌ حامي‌ جدائي‌ از ايران‌ و اتحاد با عثماني ‌مشهور بود به‌ عنوان‌ رهبر تركها در آذربايجان‌ و حاكم ‌آذربايجان‌ بين‌ سالهاي‌ ١٣٣٧ - ١٣٣٤ هجري‌ قمري‌ برابر با ١٩١٨ - ١٩١٥ ميلادي‌ كه‌ در آنجا بودند منصوب‌ كردند. مدير و سردبير مجله‌ آذربايجان‌ دو برادر بودند كه‌ مليت‌ ايراني ‌داشتند اما در ترابوزان‌ متولد شده‌ و آنجا بزرگ‌ شده‌ بودند. اين‌ دو فارغ‌ التحصيل‌ مدرسه‌ فرانسوي‌ شهر ترابوزان‌ تركيه‌ بودند. آنها بيش‌ از ٦ نسخه‌ از اين‌ مجله‌ را نتوانستند چاپ ‌كنند، وقتي‌ كه‌ قشون‌ عثماني‌ تبريز را تخليه‌ كرد آنها نيز اين ‌مجله‌ را بستند.")

گرچه‌يه هو!

2011-12-17T09:10:00.003-08:00

مجدالسلطنه افشار اورومي از نخستين نمايندگان جنبش خود آگاهي ملي ترك در آغاز قرن بيستم

مئهران باهارلي

http://sozumuz.blogspot.com/2011/12/blog-post_17.html

بخش دوم: مجدالسلطنه افشار اورومي از نخستين نمايندگان جنبش خود آگاهي ملي ترك در آغاز قرن بيستم

http://sozumuz.blogspot.com/2011/12/blog-post_5561.html

بخش سوم: مجدالسلطنه و آذرآبادگان در مقاله "اللغه التركیه فی ایران" كسروي

http://sozumuz.blogspot.com/2011/12/blog-post_8936.html

سؤزوموز

"جمشيد خان افشار بکشلو اورومي" ("جمشيد اردشير افشار") ملقب به مجدالسلطنه، فرزند "اردشیر خان بكشلو سرتیپ افشار" از روشن ‌انديشان و از نظاميان دلاور اورمو (اورميه)، از دولتمردان و سياستمداران، از ثروتمندان و بزرگان آزربایجان است. مجدالسلطنه افشار اورومي يكي از نخستين نمايندگان جنبش خودآگاهي ملي ترك در آغاز قرن بيستم و به همراه تقي رفعت يكي از دو سيماي برجسته نخستين تشبث استقلال آزربايجان جنوبي- حاكميت نيمه مستقل آزربايجان جنوبي تحت الحمايه عثماني - در سال پاياني جنگ جهاني اول ١٩١٨ است. او موسس نخستين نشريه ملي-سياسي ترك در تاريخ آزربايجان جنوبي (آذرآبادگان) است كه تحت نظارت و با سرمايه و كمكهاي مالي خود وي منتشر مي شد. مجدالسلطنه افشار اورومي همچنين سياستمدار و نظامي تركي است كه در يكي از بحراني ترين برهه هاي تاريخ آزربايجان جنوبي در تضمين امنيت توده ترك و دفاع از شهرهاي آزربايجان جنوبي در مقابل متجاوزان روس، انگليس، ارمني، آسوري و كرد نقش به سزایی ايفا نموده است.

حيات و فعاليتهاي اجتماعي، سياسي و نظامي و مناصب دولتي مجدالسلطنه افشار اورومي صرفا در دفاع از توده ترك و تركيت و آزربايجان خلاصه مي شود. وي در دوره جنبش مشروطه و علي رغم كسوت نظامي – اميرتوماني (ژنرالي) خويش، همسو و همكار با آزاديخواهان بود. با اينهمه و بر خلاف رهبران ايران گراي مشروطيت آزربايجان و قيام آزاديستان، مجدالسلطنه افشار اورومي در هيچ عمل سياسي و يا نظامي ماجراجويانه، غير عملي، ايدئاليستي و غير ملي اي چون تلاش براي نجات ايران، سپر بلا كردن آزربايجان براي ايران و يا قيام به نام ملت ايران شركت نكرد. اما هر جا كه ملت ترك، هويت تركي و وطن آزربايجاني در معرض تهاجم و اشغال و قتل و كشتار و امحاء دشمنان و بدخواهان بود؛ در مصاف نيروها و اردوي اشغالگر روسيه تزاري، اشرار و متجاوزين ارمني-قاچاق، جانيان و اشقياي آسوري-جيلو و حاميان انگليسي آنها، غارتگران كرد-سيميتقو و همه فارس انگاران نوكيسه؛ مجدالسلطنه افشار اورومي در آنجا بنام و براي دفاع از ملت ترك آگاهانه و داوطلبانه، در لباس دولتمرد، سياستمدار، نظامي، روشنفكر و يا پوبليسيست حضور داشت. بدين سبب نيز در تاريخ نويسيهاي ايران گرايانه و روس پرستانه ذكري از مجدالسلطنه افشار اورومي در ميان نيست.

زندگي پر تلاطم و پربار

مجدالسلطنه افشار اورومي هنگامي كه نائب الحكومه اورميه و محتملا پيشتر از آن زماني كه حاكم خوي بود، با اتخاذ تدابير سياسي و نظامي، اكراد ياغي و شورشي را كه شهرها و روستاهاي ترك در غرب آزربايجان را مدام مورد تهاجم و غارت قرار مي دادند مطيع ساخت. در سال ١٩١٥ موقع عقب نشيني نيروهاي نجات بخش خليل پاشا سردار عثماني به واسطه فشار روسها و مانند بسياري ديگر از مبارزين ترك، مجبور به ترك شهر اورميه و رهسپار شدن به حيات تبعيد گرديد. او در معيت اردوي خليل پاشا و همراه با همسر خود و فرزندانش آزربايجان را ترك و به استانبول پايتخت امپراتوري عثماني مهاجرت نمود و چند سالي در آن شهر زيست. در سال ١٩١٨ با گروهي از فدائيان ترك آزربايجان جنوبي كه مانند وي در سالهاي قبل به استانبول مهاجرت كرده بودند، در تركيب نيروهاي مسلح متحد ترك (مركب از داوطلبان آزربايجان جنوبي- اردوي عثماني) به وطن برگشت؛ در آزادسازي تبريز از اشغال اردوي روسيه تزاري اشتراك نمود و پيروزمندانه وارد اين شهر شد. پس از آن بي درنگ به جبهه جنگ با اشرار و متجاوزين ارمني و آسوري در غرب آزربايجان شتافت و ضربه اي كاري بر ستون فقرات نيروهاي مسلح داشناك-جيلو در حال فرار وارد نمود. در بازگشت، از سوي عثمانيان به سمت والي آزربايجان منصوب و در راس حاكميت آزربايجان جنوبي نيمه مستقل-تحت الحفاظه عثماني قرار گرفت. او در اين مقام به جمعيت اتحاد اسلام آزربايجان جنوبي پيوست و ارگان اين جمعيت، روزنامه تماما تركي و ملي آزرآبادگان را منتشر ساخت. پس از شكست روسيه در جنگ جهاني اول و خروج اردوي عثماني از آزربايجان جنوبي، به قفقاز رفت و در تفليس پايتخت جمهوري گرجستان – كه در آن موقع مركز فرهنگي قفقاز بود- رحل اقامت افكند.

مجدالسلطنه افشار اورومي مرد بسيار متمولی بود و در ايران و خارج از ايران خانه های مجلل و ملک و باغ و زمين پرسود بسيار داشت. اما همه اينها را در نتيجه مبارزات بي وقفه براي سعادت خلق ترك در طول زندگی پر تلاطم خود از دست داد. وي كه در اواخر عمر بيمار و بستری شده بود، در تهران سكونت كرد و در همان جا وفات یافت.

مجدالسلطنه افشار اورومي: صاحب سيف و قلم

مجدالسلطنه افشار اورومي مردي بود صاحب سيف و قلم و اهل فضل و كمال، با افکار بسيار روشن و آزاده كه در آن روزهای تاريک در نتيجه همين آزاد فکری مصائب گوناگون کشيد. وي تحصيلات اوليه خود را در زادگاهش اورميه به انجام رسانيد. او در اين دوره از شاگردان ملا محمد رضا مفتی از شاعران و معلمان نامی اورمیه بود. سپس به خدمت نظام وارد شد و در اثر كارداني و لياقت تا درجه امير توماني (ژنرال-مايور) اردوي دولت تركي آزربايجاني قاجار ارتقاء يافت. همسر وي دختر امامقلی میرزا ملک قاسمی كه نوه فتحعلي شاه قاجار و از خانواده هاي آزادیخواه و مقتدر آزربايجان بود مي باشد.

مجدالسلطنه مسلط به زبان و ادبيات تركي و "هوادار زبان تركي" بود. محاوره وي به تركي – كه آن را به عنوان يك مقام دولتي و نظامي در ديدار با خارجيان نيز بكار مي برد- "روان و مطبوع" توصيف شده است. وي همچنين به زبان فرانسه تسلط داشت و با زبان عربي نيز آشنا بود. مجدالسلطنه افشار اورومي مولف چند اثر از جمله كتابهای "عشق ارغوانی"، "طوق لعنت" و "ماشاالله خانم" است كه پيش از جنگ اول جهانی در تفلیس چاپ شده اند. از او اشعار چندي نيز به يادگار مانده است. ادعا شده كه وي در تفليس با میرزاعبدالرحیم نجارزاده (طالبوف ۱۸۳۴ -١٩١٣) مولف كتاب احمد و يا سفينه طالبي در ارتباط و مراوده بوده و با وي مكاتبه مي كرده است. طالبوف و كتاب احمد نقش عظيمي در ورود و بسط و توسعه افكار جديد در نيمه دوم قرن نوزده به ايران داشته اند.

مجدالسلطنه افشار اورومي از ديد پروفسور ويليامز جكسن: جامع سه شخصيت نظامي، درباري و دانشمند

پروفسور آ. و. ويليامز جكسن (Abraham Valentine Williams Jackson) متخصص و استاد بخش زبانهاي هندوايراني دانشگاه كلمبياي شهر نيويورك ايالات متحده آمريكا كه در سال ١٩٠٥ ميلادي يعني يكسال پيش از امضاء فرمان مشروطيت، در زمان سلطنت مظفرالدين شاه، پادشاه سلسله تركي-آزربايجاني قاجار به آزربايجان جنوبي و ايران سفر كرده بود، در شهر اورميه با مجدالسلطنه افشار اورومي نائب الحكومه وقت اين شهر نيز ملاقات داشته است. وي در كتاب خود كه بدين سفر اختصاس دارد (Persia Past and Present, A Book of Travel and Research) مجدالسلطنه افشار اورومي را بسيار ستوده و او را جامع سه شخصيت نظامي، درباري و دانشمند دانسته چنين معرفي مي كند: "دانشمندي تحصيل كرده، با فرهنگ، داراي ذوق دانشمندان، شخصيتي با مطالعات بسيار در آثار مولفين شرقي، با دلبستگي ذاتي و موهبتي به تاريخ و ادبيات؛ نيك مردي آزاده و آراسته، داراي وسعت نظر و فارغ از قيد تعصب، بي نهايت نجيب و آداب دان و نكته سنج؛ سخت رشيد و دلاور، فرماندهي خشن، داراي لياقت نظامي، سريع در تصميم گيري، آماده و چابك دست در كارها، سپاهي اي مورد احترام مردم به درجه رعب و هيبت؛ داراي ذوق و سليقه در تزئين و ظرائف و عتيقه جات". ترجمه فارسي بخش مربوط به مجدالسلطنه اين سفرنامه انگليسي چنين است:

("[روز ٢٤ مارس ١٩٠٥ برابر با ٤ فروردين ١٢٨٤] هنگام ديد و بازديد سال نو (نوروز) اين سعادت و افتخار را داشتم كه با دكتر جي. پي. كاچران پزشك هئيت مبلغين مسيحي آمريكائي اورميه همراه باشم. از نخستين كساني كه ديدن كرديم، مجدالسلطنه نائب الحكومه جديد بود كه دو روز قبل شاه رسما بدين مقام منصوبش كرده و فرمان نيابت حكومت را با يك قبضه شمشير گرانبها به عنوان هديه به وي داده بود. او ما را چنانكه مرسوم است با لطف و مرحمت پذيرفت و پس از سلام و تعارفهاي معمول با تركي روان مطبوعي به سخن گفتن پرداخت. ديگر مهمانان نيز تركي را بخوبي صحبت مي كردند. اما من چون تركي نمي دانستم، مجدالسلطنه به فرانسه با من حرف مي زد.

شخصيت مجدالسلطنه مي توان گفت مركب است از نظامي، درباري و دانشمندي تحصيل كرده. در عين آنكه سخت رشيد و دلاور است، فرماندهي خشن به شمار مي رود و با اينهمه بي نهايت نجيب و آداب دان و نكته سنج است. منتهاي دلبستگي را به تاريخ و ادبيات دارد و اين صفت در وي ذاتي و موهبتي است. احترامي كه مردم به خصال سپاهيگريش مي نهند به درجه رعب و هيبت مي رسد. لياقت نظامي، سرعت در تصميم گيري و آمادگي و چابكدستي در كارها، وي را شايسته احراز مقامي كرده است كه اكنون دارد.. ....

در مقام ميزباني مجدالسلطنه نيك مردي آزاده و آراسته بود و شاني بالاتر از شان نظامي و سربازي داشت. خانه اش گواهي بر فرهنگ و ذوق دانشمندانه ميداد. در كتابخانه اش گذشته از كتابهاي فارسي و عربي كه داراي جلد و صحافي زيبا بودند، چند كتاب نمونه فرانسه ديده مي شد و چنين مي نمود كه به راستي به تاريخ دلبستگي دارد. چون بر وسعت نظر و فارغ بودن وي از قيد تعصب پي بردم، از اين رو بي ترديد و تامل از دين زردشت پرسيدم و از سئوالاتي كه خود او در باره رابطه نام زرتشت با نام اردبيل و كوه سبلان كرد، به زودي دانستم دامنه مطالعات وي در كتابهاي مولفين شرقي كه در قفسه هاي كتابخانه خود چيده بود، مي بايست قابل ملاحظه باشد. چگونگي تزئين اطاقهايش از ذوق و سليقه اش حكايت مي كرد و مجموعه ظرايف و اشياء عتيق او ديدني بود. هنگامي كه خواستم از او جدا شوم وعده داد همين كه آهنگ حركت همدان به سوي جنوب كردم دو تن نگهبان كرد بفرستد تا سه روز همراه من باشند".)

در مصاف غارتگران و متجاوزين كرد عثماني- جنگ چمه‌ن انبي

يكي از نخستين حوادثي كه در منابع تاريخي به مناسبت آن از مجدالسلطنه افشار اورومي ياد مي شود، اقدام داوطلبانه وي به عنوان فرماندهي نظامي در مقابله با غارتگران كرد عثماني است. در سال ١٩٠٧ یعنی یک سال پس از جنبش مشروطیت، در زمان سلطان عبدالحميد عثماني و محمدعلی شاه قاجار "غارتگران كرد" عثمانی، محتملا به تحريك اولي و اغماض دومي و تباني هر دو، وارد خاک آزربايجان جنوبي در غرب آن حدود ساوجبلاغ (مهاباد) و اورمیه شده، آشوب بر پا ساختند و به ايجاد هرج و مرج و غارت و تاراج روستاها و شهرها و قتل و کشتار مردم بي دفاع و صلحجوي ترك پرداختند. در آن زمان انجمن اورميه در تلگراف هفت ارديبهشت خود به انجمن تبريز وضعيت را چنين ترسيم كرد: "آتش بيداد در اورميه و اطراف آن افروخته، تمامي دهات را قتل و غارت زائد برد و هزار مرد و زن و بچه سربريده و شكم دريده اند ....الان فقط در قريه شيئتانووا (شيطان آباد) و قريه داش آغاييل (داش آغل) زياده بر يك صد جنازه مسلمان آغشته به خون بي غسل و كفن مانده اند. راههاي شهر از چهار طرف مسدود، هر چه مال التجاره و غيره در راه بود كلا برده اند و مسافرين را لخت كرده سر مي برند و شكم مي درند و از طرف حكومت هم اقدامي به عمل نمي آيد". اما انجمن تبريز گويا چون اسمي از عثمانيها برده نمي شد و تنها عنوان غارتگران اكراد در ميان بود، به موضوع اهميت چندان نداد. مردم اورمیه پس از ديدن زبوني انجمن خود و بي كفايتي انجمن تبريز، ناچارا خود درصدد دفاع بر آمدند:

"مجدالسلطنه پيشگام شد، راسا به جمع آوري قوا پرداخت، از انجمن قورخانه و ساير لوازم جنگ تهيه كرد و قشوني مجهز و منظم به فرماندهی خود مركب از دو واحد پياده و سواره از بوميان ترك اورميه تشکیل داد. سپس از شهر بيرون رفته و در چند فرسخي اورميه اردوگاهي به وجود آورد. در مناطق مرگور، ترگور و دشت شهرستان اورميه بر دستجات غارتگران و متجاوزين كرد عثماني تاخت و با غلبه در اين نبردها، در اندك مدتي اشرار را عقب زده و امنيت را برقرار ساخت. ولي روز نهم مرداد ناگهان اردوي عثماني بدون آنكه اطلاع قبلي دهد و يا گفتگوئي در ميان باشد در تپه هاي اطراف ديده شد. مجدالسلطنه تا مدتها باور نمي كرد كه مهاجمين اخير از اردوي عثماني باشند و تصور مي نمود اكراد دوباره به حمله پرداخته اند. از اين جهت فرمان حمله صادر و سعي كرد كه از حمله آنها جلوگيري به عمل آورد. ولي سپاهيان عثماني لشکر مجدالسلطنه را محاصره كردند. چون گلوله هاي توپ در نزديك سنگرها منفجر شد، مجدالسلطنه دريافت كه مهاجمين اخير، قواي عثماني اند. كسي را پيش فرمانده عثماني فرستاد و پيغام داد كه ما جنگي با شما نداريم. فرمانده عثماني جواب داد ولي ما به جز جنگ با شما نيامده ايم. حال كه چنين اظهار مي داريد بايد تا دو ساعت ديگر قواي خود را برداشته به شهر بازگرديد. مجدالسلطنه به سبب آنكه از حيث نيرو با آنها برابر نبود و مهمتر از آن روياروئي و تخاصم با اردو و دولت عثماني- كه در آن مقطع زماني تنها متحد واقعي و حامي صميمي تركان آزربايجان بود- را مصلحت نمي شمرد، دستور عقب نشيني و بازگشت داد. در اين نبرد نابرابر و ناخوش بين قشون ترك اورميه و اردوي ترك عثماني، قريب به ٣٥٠ نفر از داوطلبان ترك اورميه اي به قتل رسيدند و قورخانه شان به دست عثمانيها افتاد".

در كتاب تاريخچه اورميه در باره جنگ مذكور چنين گفته مي شود: "بد آموزي و ستم اكراد روز به روز افزوده و حتي در سال ١٣٢٦ قمري (١٩٠٧) جمشيد خان مجدالسلطنه اورومي عده اي از سربازان و فدائيان (ترك) را جهت سركوبي اكراد از اورومي حركت داده. با اينكه اين اردو فوق العاده منظم و عده ي آنها كافي بود، پس از زد و خورد جزئي با اكراد در چمن انبي دوباره عثمانيان از آنها پشتيباني نموده و منجر به شكست و عقب نشيني اردوي مجدالسلطنه گرديده، باز اكراد در تجاوزات خود جري تر شده و حكومت و مشروطه خواهان قدرت جلوگيري از آنها را فاقد بودند. (تاريخچه اروميه. رحمت الله توفيق. ص ٣)". "پس از عقب نشيني مجدالسلطنه، اكراد ميدان را خالي يافته به قتل و غارت دليرتر گرديدند. چنانچه هر روز از گوشه اي ناله ستمديدگان بلند مي شد و زنان و كودكان نالان و گريان به شهر مي آمدند. پيش آهنگ اين قتل و غارتها اسمعيل آغا سيميتقو بود كه به كينه كشته شدن برادرش جعفر آغا دست به خون بيگناهان آلوه مي كرد. .... چند روز پس از عقب نشيني مجد السلطنه، انجمن اورميه در تلگرافي به انجمن تبريز اينبار چنين گفت: "تمام دهات شهر غارت، ذخائر و قورخانه اردو منهزم، حاليه قريب سيصد و پنجاه مسلمان مقتول، اجساد برادران در بيرون شهر، قادر به دفن نيستيم. كليه اهالي شهر مضطرب، امشب را نمي دانيم بسر خواهيم برد يا نه. آني نمانده كه به شهرغلبه يابند، تمامي مسلمانان منتظر مرگ و قتل، ... از دهات جائي نمانده كه قتل و غارت نشود. عموما در شهر متحصن، .....". در جواب اين و ديگر تلگرافات از مجلس شوراي تهران پيشنهاد شد كه: "به كيفر اين رفتار عثمانيها ما نيز از رفتن زوار به عراق جلوگيري كنيم"!.

تدابير سياسي مجدالسلطنه به عنوان نائب الحكومه اورميه در مقابله با اشرار و غارتگران كرد

مواجه نظامي تنها روش مجدالسلطنه در حل مساله غارتگران كرد مرزي نبود. وي قبل از و همزمان با متوسل شدن به گزينه جنگ و دفاع نظامي، به ابتكارات سياسي نيز دست مي زد. چنانچه آ. و. ويليامز جكسن در خاطرات خود به يكي از تدابير سياسي مجدالسلطنه به عنوان نائب الحكومه اورميه در مقابله با اشرار و غارتگران كرد، دو سال قبل از جنگ چمن انبي اشاره كرده است: "اورميه نزديك سرحد عثماني و مجاور قلمرو كردها مي باشد. اين منطقه، همانگونه كه تهاجمات كردان در سال ١٨٨٠ به اثبات رسانيد، مشخصا در معرض خطر حمله سركشان و غارتگران قرار دارد. كردها حتي امروز نيز مايه تهديد دائمي اورميه اند و مجدالسلطنه متوسل به اين سياست شده است كه از خود اين عشاير جنگي كوه نشين دسته اي براي حفظ نظم و امنيت تشكيل دهد. با اين همه بعدها آگاه شدم كه وي در حين ملاقات با نمايندگان يكي از شيوخ ياغي آن سوي مرز كم مانده بود جان خود را از دست بدهد. طرفين بر متاركه جنگ و مذاكره توافق مي كنند. اما در اين ميان ياغيان دست به تهديد و تجاوز مي برند و پيش از آنكه در كار خود موفق شوند، مجدالسلطنه رهبرشان را در جا با تير مي كشد و به فرمان او ديگران را دستگير مي كنند و در ميدان بزرگ شهر اورميه به دهانه توپ مي بندند".

در مصاف اشرار و جانيان آسوري و ارمني، متحدان روسيه و انگليس

در سالهاي جنگ جهاني اول و دهه پيش از آن، دستجات و نيروهاي مسلح آسوري و ارمني متحد روسيه تزاري و انگليس، سالهاي مديد غرب آزربايجان را به خون و آتش كشيده به كشت و كشتار مردم بي دفاع ترك و غارت و تاراج روستاها و شهرهاي ترك بويژه اورميه و حوالي آن مي پرداختند. هدف آنها از اين خونريزيها، الحاق مناطق ترك نشين مذكور به دو دولت مسيحي (ارمنستان بزرگ و آشورستان) كه قرار بود توسط دول اروپائي در اين بخش از آزربايجان تاسيس گردد و همچنين گشودن جبهه اي جديد در شرق براي تسهيل تهاجم روسيه تزاري و متحدانش بر عليه عثماني بود. در اين دوره طبق برآوردهاي ارتش تركيه اقلا بين ١٥٠ تا ١٨٠ هزار تن از تركهاي غرب آزربايجان توسط نيروهاي ارمني-آسوري متحد روسيه تزاري و همچنين عشاير گوناگون كرد قتل عام شدند. طبق تخمين مجله بليژني وستوك به سال ١٩٣٠، در اين دوره ١٥ درصد از جمعيت آزربايجان جنوبي يعني قريب به ١٥٠ هزار تن كشته شدند: "اكثريت قريب به اتفاق خانه هاي شهريان غارت شد، هست و نيست آنها از دست رفت. تمام روستاها و دهات ترك در غرب آزربايجان تخيله و ويران گرديد. باغات و مزارع مردم پايمال شد، دار و ندار دهاتيان از دستشان رفت. بازار شهرها بارها و بارها غارت گرديد، مال التجاره تجار و كسبه از بين رفت. ...."

در چنين وضعيتي ما مجدالسلطنه را دوباره در شكل ناجي توده ترك مي بينيم. به عنوان مثال در كتاب آزربايجان در جنگ جهاني اول – ص ٢١٢ (توحيد ملكزاده ديلمقاني) از جنگ محمود چؤكوي با نام "حمله مجدالسلطنه"، پس از آزادسازي اورميه توسط نيروهاي عثماني در آوگوست ١٩١٨ و در تعقيب قواي مسلح ارمني و آسوري فراري سخن گفته مي شود: "حمله مجدالسلطنه: ...در قوشاچاي (مياندوآب) ارامنه ١٣ اسير عثماني را به شهادت رساندند. در ادامه تعقيب ارامنه، در محمود چؤكوي در درگيري به مدت ٧.٥ ساعت بيش از ٤٠٠ ارمني كشته و ٤ توپ به غنيمت گرفته شد. در بين مقتولين ٢ افسر انگليسي نيز به چشم مي خورد. در اين جنگ يك افسر با ٢٠ سرباز عثماني شهيد و ١٤ سرباز به اسارت ارامنه درآمد. اردوي مسيحيان پس از رسيدن به سايين قالا با اردوي ٣٠٠ نفري انگليسيها به جنوب فرار كرده و در مسير بيجار به قواي انگليسي مي رسند".

جنگ سولو تپه

در اكثر منابع تاريخي مربوط بدان سالها، حادثه اي معروف به سولوتپه (سئوگيلي تپه) به كرات نقل مي شود: "... اورومي به دست عثمانيها آزاد شد و آنجا را لشگرگاه گردانيدند. مسيحيان طبق اوامر افسران انگليسي در صدد برآمدند از طريق سولدوز، قوشاچاي، سايين قالا، تيكان تپه و از مسير بيجار خود را به قرارگاه انگليسيها در همدان برسانند. (در آن موقع اين بخش از آزربايجان يعني ازسايين قالا و تيكان تپه و بيجار به جنوب تا خود همدان آزربايجان در اشغال و كنترل ارتش انگليس بود). كاروان مسيحيان شامل ٢٠ هزار نفرات مسلح داشناك-قاچاق-جيلو و بين ٣٠-٢٥ هزار تن ميسحي شهري از اورومي و محال اطراف آن خارج و به سوي محال سولدوز حركت كردند. در ميان نيروهاي مسيحي كونسول ايالات متحده آمريكا در اورميه دكتر شئد، كه يكي از عوامل اصلي و طراحان قتل عامهاي تركان انجام شده توسط نيروهاي مسيحي بود نيز جاي داشت. آنها اموال و اشياء قيمتي دهها شهر و روستاي ترك را كه تاراج و غارت كرده بودند نيز به همراه داشتند.

از همان روز اول حركت از اورومي ميان خودشان بي ترتيبي رخ داد. هيچ كس جز به فكر خود نبود. در راه به جان يكديگر افتادند و در نتيجه آن تعدادي از آنان مخصوصا اطفال و پيرها تلف شدند. قاچاقها [شبه نظاميان و داشناكهاي متجاوز ارمني قفقاز و عثماني] و جيلوها [باندهاي مسلح آسوري عثماني] نيز مايه بدبختي مسيحيان شهري شدند. هر كس از مسيحيان شهري اسب و يا عرابه و درشكه داشت قاچاقها و جيلوها از دست آنها گرفته و در فرار سبقت مي كردند.عثمانيها قدري تعقيبشان كردند. كساني از آنان كه در پشت سر بودند كشته شدند و يك دسته از زنان و اطفال را دستگير كرده بازگشتند. در سولدوز اهالي منطقه و افراد مسلح ايل قاراپاپاق آنها را محاصره مي كنند. جيلوها خود را با وضع بسيار فلاكت باري از محاصره نجات مي دهند. در ساوجبلاغ دست به شرارت زده و به قتل و غارت شهر مي پردازند. در نتيجه عده اي از سران و ريش سفيدان و معتمدين شهر به مشكلات زياد شبانه از شهر خارج شده خود را به سولدوز مي رسانند و به ايل قاراپاپاق پناهنده مي شوند. به دنبال آن افراد مسلح قاراپاپاق براي نجات ساوجبلاغ رهسپار مي شوند. در اين بين نماينده اي از انگليسيان وارد سولدوز شده و به رئيس ايل قاراپاپاق براي رفع مزاحمت از جيلوها اخطار مي دهد. و تهديد مي كند كه و گرنه نيروي مسلح انگليسي مستقر در مرز حاج عمران به سولدوز حمله خواهد كرد. با اين حال پس از آن در راه كسي از تركان و اكراد به جلوگيري از آنها نپرداخت و به آنها تعرض ننمود. با اين وضعيت كاروان عظيم مسيحيان از ساوجبلاغ (مهاباد) گذشته به سولو تپه كه نزديكهاي قوشاچاي (مياندوآب) است رسيد و به طرف سايين قالاي افشار يعني محل اقامت انگليسيها روان شد.

در اين ايام مجدالسلطنه افشار اورومي در تركيب نيروهاي متحد مسلح ترك مركب از داوطلبان آزربايجان جنوبي (فدائيان و آزاديخواهان ترك كه به استانبول مهاجرت نموده بودند) و اردوي عثماني از آنجا حركت كرده به تبريز وارد و آنرا آزاد كرده بود. مجدالسطنه چون از فتح اورومي و مغلوبيت مسيحيان در مقابل قواي عثماني در آنجا نيز يقين كرد و خط فرار آنها را هم كاملا مي دانست، با يك عده دسته سوار از مبارزين ترك محلي داوطلب در قريه حسين آباد در كمين نشسته منتظر رسيدن مسيحيان شد. كم كم جلو آمده و قله هاي كوه سولو تپه در نزديك قوشاچاي را نيز گرفت. كليه قواي داوطلب مجدالسلطنه كه يك عراده توپ هم همراه داشت، از شصت نفر تجاوز نمي كرد. همين كه مسيحيان با آن ازدحام و عجله وارد دره سولو تپه گرديدند، مجدالسلطنه و نفرات وي يك دفعه از كمينگاه بلند شده با توپ و تفنگ آنها را گلوله باران نمودند. مسيحيان غافلگير و تعداد زيادي از آنها كشته شدند. هر كس به نجات جان خويش مي كوشيد. بسياري، زن و فرزندان خود را گذاشته جان خود را از معركه به در بردند. هر كس كه سواره بود خود را به ميان آتش گلوله زده يا مرده و يا خود را نجات داد، ..... "

توپي كه مجدالسلطنه همراه آورده بود، از آنجائي كه پشت سر هم به كار مي انداختند لوله آن شكاف خورده از كار افتاد و چند تن از تفنگچيان ترك آن از جمله غلام بيك تركماني از اهالي اورميه هدف گلوله مسيحيان گرديد. سواره نظام مسيحيان پس از اكتشاف خط و قرارگاه حمله، برگشته به حمله متقابل دست زد. مسيحيان در مقابل مجدالسلطنه مقاومت جزئي نموده تا كليه بازماندگان جيلو و داشناك از دره گذشته باز با هئيت اجتماع راه فرار را گرفته و رفتند. عده اي كه توانستند از دست مجدالسلطنه خلاص شوند در حوالي سايين قالا دوباره مورد تعرض تفنگچيان چارداول و افشار گرديدند. اما نهايتا خود را به سايين قالا (صائين قلعه) آزربايجان رسانيدند. كاروان مسيحيان به محض ورود به سايين قالا انتقام مغلوبيت سولو تپه را از توده بي دفاع ترك گرفته شهر را قتل عام و غارت كردند. سپس به طرف تيكان تپه حركت كرده و در آن جا به قواي انگليس ملحق شدند و از آنجا به همدان پايگاه انگليسي ها گريختند". (احمد اورمواوغلو- اورمو سوي قيريمي: سولو تپه ساواشي).

نتايج عمليات سولوتپه

هر چند نبرد سولو تپه داراي صحنه هاي بسيار دلخراش و فوق العاده رقت آوري است، اما در حافظه تاريخي مردم مستاصل غرب آزربايجان به صورت گرفته شدن قصاص خون بيش از ١٨٠ هزار تن از همشهريان و هموطنانشان كه در شهرهاي اورمو، سلماس، خوي، ماكو، قوشچي، كهنه شهر، سولدوز و.... بدست مسيحيان داشناك، قاچاق و جيلو از دم تيغ گذرانده شده بودند ثبت گرديد. كسروي نيز اين حوادث را "جانگداز" ناميده اما اضافه مي كند كه "كسانيكه هزار سال در كشوري آسودي زيسته و با همه جدائي در كيش همه گونه مهرباني از مردم ديده بودند، چه سزيدي كه نمك ناشناسي نمايند و همينكه پاي بيگانگاني به كشور رسيد، به آنان گرائيده و با هم ميهنان خود بدخواهي نمايند و به دلخواه بيگانگان تفنگ بدست گرفته خون مردم بريزند؟ به چنين كساني كيفر سختي بايستي و آنچه مي ديدند و مي كشيدند كم بوده و آنچه دل مرا به درد مي آورد، حال زنان و كودكان است كه گناهي نمي داشتند" (تاريخ ١٨ ساله آزربايجان، جلد پنجم. س ٨٠-٨٦). به باور مردم مجدالسلطنه قصاص همشهريهاي خود و بويژه انتقام دو قتل عام فجيع مردم اورميه توسط نيروهاي جيلو و داشناك (٢٢ فوريه، ٢ آوگوست، ١٩١٨) را از جلوها-داشناكها گرفت و توانست بخشي از اموال و دارائيهايشان را كه توسط داشناكها و جيلوها غارت و تاراج شده بود، به آنها بازگرداند.

اما در واقع مجدالسلطنه به عنوان يك استراتژيست نظامي با انجام عمليات سولو تپه، ضربه اي نهائي بر نيروهاي مسلح داشناك و جيلو زد و امكان تبديل اين فرار به عقب نشيني اي تاكتيكي و بازگشت و قابليت حمله نظامي مجدد آنها در آينده– مانند آنچه بارها قبل از آن اتفاق افتاده بود- را تماما از بين برد و گزينه فرار را نيز براي آنان بسيار هزينه دار كرد. آزربايجان جنوبي پس از نبرد سولوتپه هرگز – در ابعاد گسترده گذشته- مورد تجاوز دوباره نيروهاي مسلح ارمني-آسوري قرار نگرفت. در واقع نيز طبق يادداشتهاي ژنرال دنسترويل، انگليسيها به مسيحيان دستور داده بودند كه ستون عثمانيان در جنوب درياچه را شكافته و خود را به سايين قالا رسانيده و از اسكاندران بنگالي-هندي انگليسها كه در آنجا مستقر بود، اسلحه و مهمات كافي گرفته دوباره به اورميه مراجعت نمايند و جلو عثمانيان در آزربايجان غربي را بگيرند و بدين ترتيب سراسر خط همدان-اورميه در دست انگليسها بيفتد و آزربايجان را دو شقه كرده پيوستگي عثمانيان با تبريز را ببرند و "آنچه عثمانيان اندوخته اند بدست آنها بيافتد". اما عمليات سولو تپه به فرماندهي مجدالسلطنه همه بافته هاي آنها را پنبه كرد.

مهاجرت خانواده مجدالسلطنه به تفليس

در منابع گفته مي شود پس از شكست روسها در جنگ جهاني اول مجدالسلطنه که والی آزربايجان بود به قفقاز (تفليس-گرجستان) رفت و در آنجا اقامت نمود. به نظر مي رسد كه اين اقامت در تفليس، دومين سكونت وي در اين شهر باشد. نخستين اقامت مجدالسلطنه در قفقاز قاعدتا مي بايست در سالهاي پيش از جنگ جهاني اول و احتمالا قبل از تصدي مقام حكومت خوي و در دهه آخر قرن نوزده ميلادي (سالهاي ١٨٩٠ و بعد) بوده باشد. داده هاي بسياري اين احتمال را تقويت مي كنند:

١-مجدالسلطنه داراي چند كتاب از جمله "عشق ارغوانی"، "طوق لعنت" و "ماشاالله خانم" است كه پيش از جنگ اول جهانی در تفلیس- محتملا هنگام اقامت نخست وي در آن شهر- چاپ شده اند.

٢-گفته شده وي به هنگام اقامت خود در تفليس با میرزاعبدالرحیم نجارزاده (طالبوف) از بزرگان اهل قلم جمهوری آزربايجان و مولف كتاب احمد و يا سفينه طالبي – كه در نيمه دوم قرن نوزده نقش عظيمي در ورود و بسط و توسعه افكار جديد در ايران داشته است- در ارتباط و مراوده بوده و مكاتبه داشت. سفر مجدالسلطنه با خانواده خود به تفليس در پايان جنگ جهاني اول به سال ١٩١٨ و فوت طالبوف پنج سال پيشتر از آن به سال ١٩١٣ مي باشد. بنابراين ممكن نيست كه اين دو در اين سفر ارتباطي با يكديگر برقرار نموده باشند. آنها تنها در صورتي مي توانسته اند در تفليس و قفقاز با يكديگر مراوده و ارتباط داشته باشند كه مجدالسلطنه پيش از جنگ جهاني اول و يا در دهه آخر قرن نوزده نيز مدتي در تفليس سكونت كرده و مهاجرت وي به آنجا پس از جنگ جهاني اول، دومين اقامت او در آن شهر بوده باشد.

٣-مستوره افشار دختر بزرگ مجدالسلطنه كه متولد ١٨٩٨ ويا ١٨٨٠ ميلادي است، دوران كودكي اش را به همراه خانواده در تفليس پايتخت گرجستان گذرانده و در آنجا زبان روسي را آموخته است. بنابراين مجدالسطنه مي بايست در دهه آخر قرن نوزده و يا دهه اول قرن بيست، به همراه خانواده اش در تفليس مقيم بوده باشد.

٤-به نظر مي رسد كه بخشي از خانه هاي مجلل و باغ و زمين و .. مجدالسلطنه افشار كه در منابع از آنها صحبت مي شود، در تفليس قرار داشته است. با اين وصف مجدالسلطنه بعد از پايان جنگ جهاني اول به تفليس رفته، زيرا قبلا در آنجا مقيم و داراي خانه و كاشانه بوده است.

غارت كتابخانه، اشياي عتيقه و موزه مجدالسلطنه توسط روسها

مجدالسلطنه افشار اورومي كتابخانه ای مفصل و معتبر و موزه ای گرانبها داشت. بخشي از كتابخانه وي پس از درگذشت او دانشسراي مقدماتي اورميه واگذار شد. اما بخش اعظم كتابخانه و موزه و كلكسيون اشياء عتيقه وي توسط اردوي اشغالگر روسيه به تاراج رفته به تفليس منتقل شد. آ. و. ويليامز جكسن در خاطرات خود به كتابخانه و اشيا عتيقه و كلكسيون ظريفه وي اشاره كرده است: ("خانه اش گواهي بر فرهنگ و ذوق دانشمندانه ميداد. در كتابخانه اش گذشته از كتابهاي فارسي و عربي كه داراي جلد و صحافي زيبا بودند، چند كتاب نمونه فرانسه ديده مي شد و چنين مي نمود كه به راستي به تاريخ دلبستگي دارد. ... به زودي دانستم دامنه مطالعات وي در كتابهاي مولفين شرقي كه در قفسه هاي كتابخانه خود چيده بود، مي بايست قابل ملاحظه باشد. چگونگي تزئين اطاقهايش از ذوق و سليقه اش حكايت مي كرد و مجموعه ظرايف و اشياء عتيق او ديدني بود").

مجدالسلطنه افشار اورومي عمر خود را در مجادله با اردوي اشغال روسيه و متحدين او يعني متجاوزين و اشرار ارمني و آسوري گذرانده بود. او همچنين متحد سرسخت نيروهاي نجات بخش عثماني كه براي آزادسازي آزربايجان در جنوب و شمال از سيطره روسيه تزاري مبارزه مي كردند بود. از اين رو نيز مورد بغض و كینه روس ها قرار گرفته بود. در يكي از كشمكشهاي سال آخر جنگ جهاني اول كه اورميه بارها بين قوي اشغالگر روسيه و اردوي نجات بخش عثماني دست به دست شد، هنگامي كه قوای روس وارد شهر اورمیه شد، قبل از همه به سراغ مجدالسلطنه رفتند و تمامی اموال و موزه گرانبهای وي را به غارت برده، آنها را به بهانه همکاری وي با عثمانی‌ها در جنگ جهانی اول توقیف وبه تفلیس فرستادند. (در برخي منابع گفته مي شود كه بعد از تبعيد مجدالسلطنه به استانبول، املاك و دهات وي در محال اورميه تحت كنترل بارون رستم شاه گلديان در آمده است).

در منابع تاريخ اورميه به تاراج اشياء عتيقه مردم توسط اردوي اشغالگر روسيه اشاره شده است. كلا در دهه مورد بحث، نيروهاي مسيحي مركب از سالداتها، قزاقها، دراگونهاي (نيزه داران) روس و قاچاق و داشناكهاي ارمني و جيلوهاي آسوري، هرچند روز يكبار به دهات منطقه ريخته و نقدينه و طلا و اشياء قيمتي تركها را تاراج كرده صاحبان آنها را به قتل مي رساندند.: "در اواخر ارديبهشت ماه عثمانيها شهر اورومي را رها كرده به سوي خاك خود عقب نشستند و مجاهدين [ترك آزربايجان جنوبي] نيز با آنها رفتند. اينبار جيلوها بيرون ريخته دست به تاراج و آزار مردم زدند و كينه عثمانيها را از مردم شهر مي گرفتند و نيز در آباديها دست به كشتار مردم بي دفاع مي زدند. پس از ده روز نخستين دسته قزاق روس به شهر رسيد. در آن چند روز شهر و اطراف آن ميدان آشوب و تاراج جيلوها [اشرار و متجاوزين آسوري عثماني] بود. روسها شرايطي را پيشنهاد كردند و انجمن شهر [براي رها شدن از قتل عام دوباره] ناچار تمام پيشنهادات آنها را متحمل و قبول نمودند و بدين ترتيب شهر از فرمان قتل عام عمومي نجات يافت..... اهالي شهر اورميه خلع سلاح شدند. در اين موقع تمام اسلحه ادوار قديمي متعلق به خانواده هاي اصيل اورميه از قبيل كلاه خود، زره و شمشيرهاي مرصع و نگين دار و سپرهاي قديمي و عتيق كه در منازل مردم شهر به طور وفور يافت مي شد، تماما به وسيله قواي روس ضبط گرديد".

فرماندهي خشن و سختگير

ويليامز جكسن در سفرنامه خود از مجدالسلطنه با صفت "فرماندهي خشن" ياد كرده است. در برخي منابع نيز از وجود داستانهائي در باره سختگيري هاي مجدالسلطنه در ميدان جنگ-بدون ذكر آنها- سخن مي رود. اما كسروي در نوشته هاي خود بسياري از اين داستانها را كه توسط آسوريان پراكنده مي شد، آميخته به گزافه گوئي و دروغ و به منظور بر انگيزاندن دشمني اروپائيان با ايرانيان دانسته است (سرزمين زردشت. پاورقي صفحه ٢١). مولف كتاب تاريخ اروميه، احمد كاويانپور نيز در اصالت اين داستانهاي ادعائي ترديد كرده و مي گويد كه اين داستانها را نميتوان به آساني باور كرد. با اينهمه واقعيت آن است كه مجدالسلطنه افشار اورومي يك دولتمرد ترك با تربيت نظامي است. (از مناصب دولتي مجدالسلطنه، حاكم خوي ١٩٠٣؛ نائب الحكومه اورميه ١٩٠٥ و والي آزربايجان جنوبي نيمه مستقل- تحت الحمايه عثماني ٨ ژوئن ۱۹۱۸ - اول اکتبر ۱۹۱۸ بود. در بایگانی وزارت خارجه ايران، اسناد و مدارک مهمی مربوط به حكومت مجدالسلطنه در خوي وجود دارد. این اسناد در کتاب فهرست اسناد تاريخى وزارت امورخارجه، دوران قاجاريه سالهای ١٣٢٢ - ١٣٢٠ق معرفی شده اند. از جمله: كارتن شماره ١٣، پوشه ١١، ٢٢ سند: مكاتبات وزارت خارجه با مجدالسلطنه حاکم خوى در خصوص دعاوى اتباع ايران و عثمانى و تابعيت افراد، زمان مكاتبه، ١٣٢١ق ١٩٠٣، ص ٢٤٢). با نظر بر حوادثي مانند واقعه سولو تپه – كه در اين مقاله نيز ذكر شد- مي توان پذيرفت كه وي يك فرمانده نظامي قاطع و در مواردي خشن، بي رحم و انتقامجو بوده است.

واقعه اي كه ويليامز جكسن در باره مجازات كردان ياغي عثماني كه حين مذاكرات صلح، قصد كشتن مجدالسلطنه را داشته اند نقل كرده نيز مويد تثبيت فوق است: (بعدها آگاه شدم كه وي در حين ملاقات با نمايندگان يكي از شيوخ ياغي آن سوي مرز كم مانده بود جان خود را از دست بدهد. طرفين بر متاركه جنگ و مذاكره توافق مي كنند. اما در اين ميان ياغيان دست به تهديد و تجاوز مي برند و پيش از آنكه در كار خود موفق شوند، مجدالسلطنه رهبرشان را در جا با تير مي كشد و به فرمان او ديگران را دستگير مي كنند و در ميدان بزرگ شهر اورميه به دهانه توپ مي بندند).

نظر مولف كتاب تاريخ اروميه در اين باره چنين است: "همينكه رفتن روسها معلوم شد، سپاه عثماني كه در نزديكيها بودند رو به اورميه آوردند و پيشاپيش آنها اكراد در حدود سي هزار تن از كوهها سرازير شدند. دسته اي از آنان در روستاها پراكنده شده به تاخت و تاز و تاراج پرداختند و يك دسته ي بزرگ رو به شهر آوردند. دو روز پس از رفتن روسها بود كه اكراد به شهر رسيدند و دست به تاراج گشودند. دو روز و دو شب غارت و آشوب ادامه داشت. تا اينكه سپاه عثماني به فرماندهي رشيد بيگ از پشت سر رسيد و از تاراج و آشوب جلوگيري نمود و چند تن از اكراد را به جرم دزدي و قتل به قتل رساند. چند روزي كه رشيد بيگ در شهر بود، آرامش بر قرار شده و مردم چه مسيحي و چه مسلمان آسوده بودند. ولي چون روسها خوي را گرفتند و در آنجا سپاه داشتند، رشيد بيگ با سپاه خود به مقابله آنان شتافت. در شهر رشته كارها به دست نوري بيگ و راغب بيگ كه دو تن از افسران بدرفتار عثماني بودند افتاد. ايشان با مسيحيان سختگيري زياد نمودند. ارشد همايون رئيس شهرباني وقت تا مي توانست از نگهداري مردم كوشيد و مسيحيان رضايت كامل از او داشتند، ولي از راغب بيگ و از مجدالسلطنه كه با عثمانيان بودند و دسته اي از مجاهدان را در اختيار داشت و از قوچعلي خان و ديگران بسيار ناليده و داستانهائي نوشته اند كه نمي توان به آساني باور كرد".

فرزندان مجدالسلطنه: مستوره افشار فعال ترك حقوق زنان؛ جلال افشار دانشمند ترك علم حشره شناسي

مستوره افشار: دختر بزرگ مجدالسلطنه افشار اورومي است (در باره سال تولد و وفات مستوره افشار دو قول مختلف وجود دارد: -١٩٤٥-١٨٨٠ و ١٩٦٣-١٨٩٨). مستوره افشار از نسل اول فعالان آزادی و حقوق زنان در ایران، از موسسين و عضو هیئت مدیره "جمعیت نسوان وطنخواه" و "انجمن حقوق زنان" در تهران است. وي دوران كودكي را در تفليس پايتخت گرجستان گذراند و در آنجا زبان روسي را آموخت. سپس در استانبول پايتخت امپراتوري عثماني بر ادبيات زبان ملي و مادري خود تركي تسلط يافت و در همانجا زبان فرانسه را نيز فرا گرفت. (در باره اينكه وي كجا و چگونه زبان فارسي را آموخت اطلاعي در دست نيست). استانبول همچنين شهري است كه وي در آن ازدواج كرد. مستوره افشار در ادبيات دست داشت و مخصوصا ادبيات ترک و اروپا را به خوبي می دانست. او "بيان بسيار ساده و روان و قلمی توانا و تاثيرگذار داشت. منطق اش بسيار محکم و قوی بود و با جاذبه و قوه استدلال و ايقان و سادگی اي که داشت همه را به تسليم وا می داشت". مستوره افشار كه در خارج از كشور تجارب بسياري در زمينه فعاليتهاي اجتماعي اندوخته و با محافل فرهنگي آشنا شده بود، در بازگشت به ايران در مطبوعات تهران مقالات و مطالبی رسا و بی ‏پروا راجع به زنان می‌نوشت و با ايراد سخنراني‌هايي در جهت روشن ساختن افكار زنان مي كوشيد. او در تاسيس انجمنها و مدارس، كلاس اكابر و به ويژه در اداره كلاسهاي شبانه زنان به شدت فعاليت مي كرد. مستوره افشار شش ماه پس از تأسیس "جمعيت نسوان وطن خواه" توسط محترم اسکندری (داراي مليت ترك است) به دعوت او به عضویت آن دعوت شد. مرام و مقصد این جمعیت در آغاز عبارت از سه چیز بود: تعیین سن ازدواج، جلوگیری از تعدد ازدواج و محفوظ ماندن حقوق زنان و اطفال آنها در موقع طلاق. وي پس از درگذشت موسس انجمن در سال ١٩٢٥، ریاست آن را تا پایان کار در دست گرفت و تلاش بسیار کرد انجمن را همچنان زنده نگه دارد. در اين راه موفقیت‌هایی نیز بدست آورد. چنانچه تشكيل كلاسهاي اكابر و سوادآموزی، انتشار مقالات حقوق زنان در روزنامه‌ها و برپايي جلسات سخنرانی از سوي اين انجمن با ممارست و مشاركت او تا سال ١٩٣٢ ادامه یافت. سه تن خواهران كوچكتر مستوره افشار توران، آلجای و هايده نيز همراه او از اعضاي فعال انجمن نسوان وطن خواه بودند. جمعيت نسوان وطن مجله اي داشت كه يازده شماره آن از ١٩٢٣ تا ١٩٢٦ به مديریت شاهزاده خانم ترك ملوک اسکندری منتشر شد. اولين "کنگره نسوان شرق" به همت جمعيت نسوان وطن خواه ايران در زمان فعاليت مستوره افشار در خانه مجدالسلطنه اورومي در تهران واقع در چهارراه وزارت جنگ، کوچه پشت مدرسه صنعتی ایران و آلمان (کوچه انتخابیه) با نمايندگاني از کشورهای مختلف اسلامی تشکيل شد. اکثر جلسات جمعیت نسوان وطن‌خواه و همچنین پذیرایی یک ‌ماهه از زنان کنگره نسوان شرق در اين منزل انجام می‌شد. مستوره افشار در اين كنگره به نمايندگي از جمعيت نسوان وطن خواه در نطقي گزارش چگونگي فعاليت اين انجمن را ارايه كرد. وي در سال ١٩٣٠ که کنگره زنان شرق در دمشق تشکیل گردید موضوع جلوگیری از تعدد ازدواج را به اعضای کنگره کتبا تذکر داد و خواستار پاره كردن زنجيرهاي قيود و آداب قديمي شد. دومين كنگره زنان شرق به رياست انور حماده و مستوره افشار در روز يكشنبه ششم آذر ماه سال ١٩٣٢ در تهران برگزار شد. جلسه مقدماتي كنگره به پيشنهاد مستوره افشار و به منظور بررسي اهداف و جوانب، در منزل او ترتيب داده شد. مستوره افشار در پايان زندگی سرپرستی شيرخوارگاه شهرداری تهران را بر عهده داشت. او در سالهاي آخر عمر به بيماري سرطان مبتلا شد و براي معالجه به اروپا رفت، تحت عمل جراحی قرار گرفت اما مثمر ثمر واقع نشد و به سن شصت و پنج سالگي چشم از جهان فرو بست. (برخي از منابع: بدرالملوك بامداد. زن ايراني از انقلاب مشروطيت تا انقلاب سفيد. تهران، ابن‌سينا، ١٣٤٧. رنگ خاطره، مستوره افشار زني پايدار، جسور و مشتاق. نويسنده: نيلوفر انسان؛ بانو مستوره افشار را بشناسیم. نویسنده : مسافر زمان، ....)

جلال افشار: دانشمند حشره شناس ترك، فرزند مجدالسلطنه افشار، متولد سال ١٨٩٤ در اورميه آزربايجان است. جلال افشار بنیان گذار علم حشره شناسی در ايران به شمار ميرود و در سطح جهانی دارای مقام علمی شناخته شده ايست. همسر وی خواهر شاعر نوپرداز شعر فارسي، نيما يوشيج اسفندياری ميباشد. وي دوره هاي آموزش مقدماتي را در اورميه طي نمود و در شانزده سالگي براي ادامه تحصيل رهسپار كشور روسيه شد. جلال افشار دوره متوسطه تحصيلات خود را در تفليس پايتخت گرجستان گذراند و سپس به مسكو رفت و در دانشكده علوم طبيعي شانياوسكي تحصيلات عالي را در رشته جانور شناسي به پايان رسانيد و در سال ١٩١٩به ايران بازگشت. از سال ١٩٢٦ به بعد تدريس علوم جانور شناسي، حشره شناسي و دفع آفات نباتي مدرسه فلاحت (دبيرستان و دانشكده كشاورزي كرج فعلي) به وي محول گرديد و آزمايشگاه كوچك حشره شناسي را در دانشكده كشاورزي بوجود آورد. از سال ١٩٣٤ به بعد با حفظ مقام تدريس در دانشكده كشاورزي، در اداره كل فلاحت فعاليت هاي دفع آفات نباتي كشور را رهبري نمود و براي اولين بار در شمال كشور مبارزه بيولوژيكي را عليه شپشك استراليايي مركبات بنيان نهاد. در سال ١٩٤٤ به رياست آزمايشگاه حشره شناسي دانشكده كشاورزي كرج و مدتي بعد مديريت آزمايشگاه حشره شناسي وزارت كشاورزي كه بعدها بصورت موسسه تحقيقات گياهپزشكي كشور و سازمان حفظ نباتات شكل گرفت منصوب شد. او موزه جانور شناسي و حشره شناسي علمي ذيقيمتي كه از جنبه هاي مختلف در ايران كم نظير مي باشد را در دانشكده كشاورزي كرج بوجود آورد. او همچنين موسس آزمايشگاه حشره شناسی ايران در دانشگاه تهران است. جلال افشار جزو هشت تن از افرادی ميباشد كه در راه پايه گذاری و گسترش علم كشاورزی در ايران خدمات شايان ذكری انجام داده اند. جلال افشار كتاب ها و مقالات علمي و آثار فرهنگی ارزشمندی از خود به يادگار گذاشته است. وي متوفی تهران به تاريخ ١٤ اسفند سال ١٩٧٤ در سن هشتاد سالگي است.

گرچه‌يه هو!

2011-12-17T09:10:00.001-08:00

جمشید خان مجدالسلطنه افشار اورومي والي آزربايجان جنوبي نيمه مستقل- تحت الحمايه امپراتوري عثماني (٨ ژوئن ۱۹۱۸ - اول اکتبر ۱۹۱۸)

مئهران باهارلي

بخش اول: جمشید خان مجدالسلطنه افشار اورومي والي آزربايجان جنوبي نيمه مستقل- تحت الحمايه امپراتوري عثماني (٨ ژوئن ۱۹۱۸ - اول اکتبر ۱۹۱۸)
http://sozumuz.blogspot.com/2011/12/blog-post_17.html

بخش دوم: مجدالسلطنه افشار اورومي از نخستين نمايندگان جنبش خود آگاهي ملي ترك در آغاز قرن بيستم
http://sozumuz.blogspot.com/2011/12/blog-post_5561.html

بخش سوم: مجدالسلطنه و آذرآبادگان در مقاله "اللغه التركیه فی ایران" كسروي
http://sozumuz.blogspot.com/2011/12/blog-post_8936.html

سؤزوموز

يكي از رهبران سياسي و نظامي ترك و شخصيتهاي برجسته تاريخ معاصر آزربايجان كه توسط تاريخ نگاري فارسگرا و روس پرست از صحنه تاريخ و حافظه تاريخي خلق ترك بالكل حذف شده است، مجدالسلطنه افشار اورومي مي باشد. در اين مقاله سعي ميشود تصويري كلي از حيات اين شخصيت برجسته ترك با استفاده از معلومات پراكنده و گاها متناقضي كه در باره وي در اينجا و آنجا ذكر شده ترسيم گردد. اميد است كه در صورت وجود، كاستيها و اشتباهات محتمل اين گام اول به سبب ضيق منابع و كمبود داده هاي لازم، توسط محققين، خوانندگان و علاقه منداني كه دسترسي به منابع و داده هاي موثق و بيشتري دارند تصحيح و تكميل گردند. مئهران باهارلي

موضع پان ايرانيستها و روس پرستها نسبت به مجد السلطنه افشار اورومي

اندك معلوماتي كه در منابع پان ايرانيستي در باره مجدالسلطنه داده مي شود كليشه هائي مانند اين است: او "هوادار زبان تركي"، "از زعماي دعوت تركها در آزربايجان"، "معروف به طرفداري از عثمانيها" و "عبد و عبيد، زرخريد عثمانيها" بود:

يك-كسروي پان ايرانيست ترك ستيز و ترك تبار مشهور، در باره مجدالسلطنه افشار اورومي چنين مي گويد: ("چون جنگ جهانگير سال ١٩١٤ برخاست، كم كم دامنه آن تا به ايران و آزربايجان رسيد. در سال ١٣٣٦ [١٩١٨] سپاه عثماني به آزربايجان آمده مجدالسلطنه افشار را كه با خود آورده بودند از سوي خود والي گردانيدند. اين مجدالسلطنه هوادار زبان تركي بود").

دو-در بند سوم اعلاميه جناح پان ايرانيست فرقه دمكرات آزربايجان به سال ١٩١٨ در باره اخراج تقي رفعت از فرقه دمكرات آزربايجان به جرم تركي نويسي و نويسندگي در روزنامه آذرآبادگان، از مجدالسلطنه به صورت "عبد و عبيد، يعني زرخريد عثمانيها" ياد مي شود. اين اعلاميه محتملا به قلم احمد كسروي است: (بند سوم "تصميمات سه گانه دموكراتها: .... ٣- ميرزا تقي خان [رفعت] سردبير جريده تجدد كه بدوا ناشر افكار جمعيت و اخيرا از نقطه نظر منفعت پرستي با مجدالسلطنه، عبد و عبيد يعني زرخريد عثمانيها، نويسندگي روزنامه توركيزم را پيشه خود كرده و مروج تبليغات بر ضد وطن خود شده بود، از عضويت جمعيت دموكرات اخراج نموده اند.")

سه-در كتاب سرزمين سرزتشت (دهقان)، مجدالسلطنه هوادار جدي عثمانيها ناميده مي شود: ("پس از ورود عثمانيها به آزربايجان حاج محتشم السلطنه از سمت والي آزربايجان بركنار گرديده، عثمانیان به جاي وي جمشید خان مجدالسلطنه اورومي را از سوی خود بوالی‌گری برگماردند. مجدالسلطنه از طرفداران جدي عثماني ها بود و در سال ١٢٩٣ [١٩١٤] موقع عقب نشيني خليل پاشا با وي رفته بود و حالا در اين ايام با چند تن از فدائيان ايران كه به اسلامبول مهاجرت نموده بودند از آنجا حركت كرده به تبريز وارد شده، با آرتش عثمانيها به ايران مراجعت كرده و به سمت والي آزربايجان منصوب شد".

اينك تبريز و تمامي آزربايجان، تحت الحمايه امپراتوري عثماني است

در سالهاي آغازين جنگ جهاني اول، غرب آزربايجان زير چكمه هاي اردوي اشغالگر روسيه تزاري و متحدان مسيحي او ارمنيان و آسوريان كه در ضمن مورد حمايت فعال انگلستان، آمريكا و فرانسه نيز بودند قرار داشت. توده پريشان ترك عملا نمي توانست كوچكترين دفاعي از خود بكند. تنها اميد او اردوي عثماني و تنها كاري كه از دست وي ساخته بود برآوردن فرياد امدادخواهي از دولت عثماني و طلب كمك از او بود. اين كار را نيز كرد: "مردم آزربايجان، علما و سادات، تجار و اعيان و اشراف كه از تهران و دولت مركز مايوس و نااميد بودند از خليفه عثماني و فرماندهي قشون ترك كمك الامان و الغياث خواستند" (ميرزا فتاح خال گرمرودي سرابي، سفرنامه ممسني. به كوشش فتح الدين فتاحي).

دولت و اردوي عثماني نه تنها اميد مردم غرب آزربايجان، بلكه تنها ملجاء مردم در پايتخت آزربايجان، تبريز تحت اشغال روسيه نيز بود. به تصريح ويلهلم ليتن، سركنسول آلمان در آن ايام نه تنها تمام اتباع آلمان در تبريز تحت حمايت عثماني در آمده بودند، بلكه اهالي شهر نيز پرچم عثماني را بر فراز خانه هاي خود به اهتزاز در آورده بودند: "بر فراز كنسولگري آلمان در يك طرف پرچم آلمان و در طرف ديگر پرچم عثماني به اهتزاز در آمد. ... آلمانيها و كليه ايرانيان هوادار آلمان نيز پرچم عثماني را بر فراز خانه هاي خود به اهتزاز در آوردند. نظر به اينكه چنين كاري در مواقع بحراني و خطرناك مسري بود و شايعات عجيبي نيز پخش مي شد، در آن شهر تحت اشغال نظاميان روسي، تقريبا از هر دو خانه يكي به پرچم عثماني مزين گرديد" (خاطرات ليتن، سركنسول آلمان در تبريز در اثناي جنگ جهاني اول. ترجمه دكتر پرويز صدري). به نظر عاطيف بيگ، سركنسول عثماني در تبريز "این کار (افراشته شدن پرچم عثمانی بر فراز خانه هاي تبريز) این معنی را می دهد که اینک تبریز و اصولا تمامی آزربایجان تحت حمایت عثمانی است".

تا آغاز سال ١٩١٥ وضع بدين منوال گذشت. دو ماه و یک هفته پس از درگیری رسمی عثمانی در جنگ جهاني اول در اواخر ماه اكتبر سال ١٩١٤، اردوي نجات بخش عثمانی به فرماندهی احمد مختار شمخال روز ۹ ژانویه (۲۰ دی) سال ١٩١٥وارد شهر تبريز شد و با مناطق مرزي آزربايجان شمالي همسايه گرديد. حضور قوای عثمانی در سال ۱۹۱٥ در تبریز، مرکز سیاسی آزربايجان کمتر از سه هفته ادامه يافت. تمايلات و احساسات توده ترك و مردم آزربايجان به نسبت به عثماني و اردوي عثماني آنچنان مثبت، همگاني، عميق و نيرومند بود كه وارت خارجه ايران نيز با صدور بخشنامه اي ضمن تاكيد بر بي طرفي ايران، از ورود اردوي عثماني به آزربايجان استقبال تلويحي كرد. در بخشنامه مذكور چنين گفته مي شد ("اگر كسي بر ضد اين دولت (عثماني) اسلحه بردارد و بي طرفي را نقض كند به شدت مجازات خواهد شد. دولت ما اموالش را مصادره و خود او را به مرگ با دار محكوم خواهد كرد").

هنگامي كه عثمانيان خواستند براي آزادسازي آزربايجان جنوبي به ایران نيروي نظامي اعزام کنند بعضی از آزادیخواهان و مجاهدان ترك آزربايجان جنوبي كه به عثماني مهاجرت كرده و يا بدان پناهنده شده بودند را تشویق کردند که به ایران برگشته، به اتفاق آنان براي آزادسازي آزربايجان جنوبي با سربازان روس وارد جنگ شوند. بالاخره این نظر تأیید و عملی شد و در گرماگرم نبرد ساری قامیش، که بخشی از نیروهای روسی مستقر در آزربايجان جنوبي به آن حدود انتقال داده شده بودند، نیروهای عثمانی به همراه گروهی از مجاهدان ترك آزربايجان جنوبي و گروه های انبوهی از کردان قلمرو عثماني از غرب آزربايجان به سوی شرق آن و در قالب دو ستون پیشروی كردند.

با نزديك شدن قواي متحد آزربايجان جنوبي-عثمانی، گروههایی از مردم تبریز به پيشواز نيروهاي آزاديبخش در سردري (سردورد) رفتند. قوای متحد آزربايجان جنوبي-عثمانی به فرماندهی احمد مختار شمخال، شامل عده ای از مبارزان ترك آزربايجان جنوبي و از آن جمله زنده يادان حاجي میرزا آقا بلوری سركرده گروه اول و حسین آقا فشنگچی سركرده گروه دوم در روز ۹ ژانویه ١٩١٥ (۲۰ دی) وارد شهر تبريز شدند و در اینجا نیز مورد استقبال پرشور توده مردم ترك قرار گرفتند. کسروی مورخ پان ايرانيست ضد ترك که در آن روزها خود در تبریز حضور داشته، احوال شهر تبريز و شوق زايد الوصف ساکنان آن را چنین توصیف کرده است : "شهر، حال بس شگفتی داشت و پس از پنج سال اندوه و خواری نخستین بار بود که یک شور و شادی در مردم دیده می شد. سپاه روس و بیرون رفتن از تبریز چیزی بود که هیچگاه گمان نرفتی، و چون در این هنگام مجاهدان تبریز و دسته های کرد و عثمانی از مراغه بیرون آمده و آهنگ شهر کرده بودند و مردم آن را شنیده و گریختن روسیان را از رهگذر آن می شماردند و از انگیزه درست آگاهی در میان نبود از اینرو روسیان را برای همیشه رفته می پنداشتند و گمان بازگشت نمی بردند، و همچون کسانی که از زندان بیرون آمده باشند، بهمدیگر مژده داده ، شادمانی می نمودند".

مجدالسلطنه به همراه خليل پاشا در مصاف اردوي اشغالگر روسيه و آزادسازي ديلمقان

در فروردين ماه اين سال يك لشگر عظيم و كامل عثماني به فرماندهي خليل پاشا از استانبول براي نجات تركان غرب آزربايجان فرستاده شد. قبل از ورود قواي منظم عثماني، گروهي از داوطلبان ترك آزربايجان جنوبي كه از مدتها قبل به اردوي عثماني پيوسته بودند به عنوان پيش قراول وارد آزربايجان شدند. از جمله حيدرخان عموغلو كه خود اهل سلماس بود، با جمعي از مبارزين ترك آزربايجاني عضو ارتش عثماني، در ٧ مارس ١٩١٥ وارد اورميه شد. و اما لشكر بزرگ عثماني به فرماندهي خليل پاشا در ١٧ مارس ١٩١٥ به شهر اورميه رسيد. ورود كامل لشكر خليل پاشا و مهمات و ساز و برگ آنها به شهر اورميه چند شبانه روز طول كشيد. دسته اي از عساكر اردوي عثماني نيز در حوالي اورميه در باش قالا مستقر شد. با ورود اردوي نجات بخش عثماني به اورميه دوباره آرامش در شهر برقرار گرديد. خليل پاشا كشت و كشتار و غارت اكراد و اشرار را گرفت و مردم موقتا آسوده و راحت گرديدند.

خليل پاشا پس از چندي كه در شهر مستقر بود، به كارها سرو ساماني داد، نظم و امنيت را برقرار و دفاع شهر را مستحكم نمود و پس از آن خود براي جنگ با قواي روسيه از شهر بيرون شده به سوي سلماس كه در اشغال قواي روس بود، رفت. در اين سفر مجدالسلطنه و مجاهدان داوطلب ترك آزربايجاني او را همراهي كردند. عده اي از اهالي بومي شهر نيز بنا به حكم جهاد صادره از طرف ميرزا فضل الله از علماي اورميه به هم پيوسته و به پشتيباني قواي متحد ترك (داوطلبان آزربايجان جنوبي به فرماندهي مجدالسلطنه و اردوي عثماني به فرماندهي خليل پاشا) به نيروهاي روسي حمله بردند. در جنگي كه رخ داد بر روسها پيروز شدند، بار ديگر ديلمقان را از آنها پس گرفتند و در آنجا اردوگاه ايجاد كردند. دهم ارديبهشت ماه بود كه روسها حملات متقابل را شروع كردند. در اواخر ارديبهشت، در نتيجه پيش آمدهاي جبهه هاي اصلي جنگ عثماني و روسيه، خليل پاشا سپاه متحد ترك را برداشته عقب نشست، سپس شهر اورميه را تخليه نموده به سمت مرز عقب نشيني كرد.

موقع عقب نشيني خليل پاشا، مجدالسلطنه و بسياري ديگر از مبارزين ترك، به واسطه فشار و تضييقات روسها مجبور به ترك شهر اورميه و رهسپار شدن به حيات تبعيد گرديدند. او در معيت اردوي خليل پاشا و همراه با همسر و فرزندانش، آزربايجان را ترك و به استانبول پايتخت امپراتوري عثماني مهاجرت نمود و چند سالي در آن شهر زيست.

بازگشت به وطن در تركيب قواي متحد ترك (آزربايجان جنوبي- عثماني) و آزادسازي تبريز

در سالهاي پيش از جنگ جهاني اول، بخش شمالي آزربايجان جنوبي تحت اشغال اردوهاي روسيه تزاري و بخش جنوبي آن تحت اشغال نيروهاي انگليس بود. در اين دوره آزربايجان به صورت غير رسمي از ايران دوره قاجار جدا شده بود. (آزربايجان از سال ١٩١٠ تحت اشغال روسيه تزاري بود و شجاع الدوله تحت امر روسها از سال ١٩١٢ تا دو ماه پس از آغاز جنگ جهاني اول بدون تبعيت از دولت مركزي تهران در آزربايجان حكومت مي كرد. وي حتي مانع انتخابات مجلس سوم در آزربايجان شد. آزربايجان در جنگ جهاني اول. ملكزاده ديلمقاني. ص ١٣). نيروهاي عثماني در قرن بيستم دو بار به نجات و آزادسازي تبريز مركز سياسي آزربايجان جنوبي اقدام كرده اند. بار نخست از اوائل ژانويه ١٩١٥ تا آخر همان ماه به مدت سه هفته و بار دوم از اوائل ژوئن سال ١٩١٨ تا اوائل ماه نوامبر همان سال به مدت چهار ماه و سه هفته. در اوائل ژوئن ١٩١٨نيروهاي متحده ترك (داوطلبان آزربايجان جنوبي-اردوي عثماني) براي دومين بار به آزادسازي آزربايجان جنوبي اقدام كردند. بار دوم نیز نيروهاي متحده ترك از اردوي نجات بخش عثمانی به علاوه گروهی از مجاهدان ترك آزربايجان جنوبي چون بلوری و میرزا غفارخان زنوزی كه در عثماني بوده و در آنجا به اردوي امپراتوري پيوسته بودند تشكيل مي يافت. مجدالسلطنه افشار اورومي نيز كه در سال ١٩١٥ به هنگام عقب نشيني خليل پاشا، به واسطه فشار روسها از اورميه مهاجرت كرده و در استانبول مي زيست، در ميان نيروهاي متحده ترك و فاتحان تبريز وارد این شهر شد. خبر پيشروي قوای متحد ترك (آزربايجاني-عثماني) كه به طرف شرق آزربايجان در حرکت بودند و بويژه انتشار خبر آزادسازي خوی به دست آنها باعث هيجان و به غليان آمدن مردم تبريز گرديده بود:

"سرتيپ علي احسان پاشا مامور شد با ١٥٠٠٠ نفر سرباز زبده به كمك زنها و اطفال مسلمان آزربايجان بيايد و در عين حال قسمتي از جبهه شرقي اردوهاي عثماني را از افتادن بدست روس و انگليس و گول خورده هاي آنها ارمني ها و آسورها محفوظ بدارد. نفرات علي احسان پاشا از تخت سنگها و تيغه هاي كوههاي سر به فلك كشيده با دست و ناخن بالا آمدند، آزوقه كافي نتوانستند بردارند، مقداري گندم بو داده (قوورقا) هر سربازي به جيب ريخته بود. تعدادي از آنها در كوهها پرت شده و يا از خستگي و گرسنگي مردند. جمعي نزديك به ١٠٠٠٠ نفر بيست روز زودتر از آنچه روسها و مارشيمون تصور مي كردند، به تبريز رسيدند و من با چشم خود در كوچه هاي تبريز ديدم كه سربازان دلير و با ايمان علي احسان پاشا كفش در پا نداشتند، سنگهاي تيز و تيغ هاي برنده كوهها كفشها را دريده و از بين برده بود. از پاهاي برهنه آنان خون مي چكيد. لباس تنشان همه پاره پاره شده، دست و بازو و چهره و صورت اغلب مجروح بوده و رنگ به چهره نداشتند. لبها و گونه ها از خستگي، تشنه كامي و گرسنگي پژمرده گرديده ولي چشمها پر از نور ايمان و قلبها، دلها مالامال از شجاعت و اميد بود. تبريز غرق در شادي شده و به سينه هاي افسرده و مايوس مردم مژده زندگاني باز آمده همه از زن و مرد به كوچه ها ريختند و سربازان علي احسان پاشا اين فرشته هاي نجات خود را چون جان شيرين در آغوش كشيدند. آنها از جوان و مرد، سربازان علي احسان پاشا همه با شرف و عفيف بودند. طفلها، بچه ها، كودكها، دختران، زنها، جوانها و مردهاي تبريز .... و آنها را غرق بوسه و اشك شوق ساختند و آنان از شرم و عفاف از سويي و خستگي و گرسنگي از سوي ديگر ديده بر زمين دوخته بودند. ..... فردا صبح خورشيد ندرخشيده، آفتاب نتابيده علي احسان پاشا و نفرات سلحشور او هنوز از خستگي راه نيارميده بلافاصله بعد از اداي فريضه نماز صبح از تبريز رفته بودند. علي احسان پاشا با نفرات اندك و خسته خود يك شب نيامده رفت و در دشتهاي نزديك خوي بطور ناگهاني و در لحظاتي كه هرگز انتظار نمي رفت و تصور نمي شد، به مارشيمون حمله و كوچه ايلغار و اردوي او برخورد و به معني واقعي و كامل كلمه آنها را معدوم كرد. ...."

مجدالسلطنه: ترك گراي دمكراتيك، والي منصوب عثمانيان بر آزربايجان نيمه مستقل- تحت الحمايه عثماني

پس از ورود عثمانيها به آزربايجان حاج محتشم السلطنه از سمت والي آزربايجان بركنار گرديده، عثمانیان به جاي وي جمشید خان مجدالسلطنه افشار اورومي را از سوی خود بوالی‌گری برگماردند. حاج محتشم السلطنه والي سابق آزربايجان، در هنگام كشتار تركان در غرب آزربايجان توسط نيروهاي مسيحي داشناك و جيلو، و بويژه قتل عامهاي انجام شده توسط مسيحيان در اورميه، در مقابل آن همه شكايات اهالي اين شهر كوچكترين كمكي به آنان ننموده بود. در صورتي كه قبلا حكومت اين شهر را داشت و همچنين مدتي رئيس كميسيون سرحدي با عثمانيان در اين شهر بوده و با مردم و شرايط منطقه نيز آشنائي كافي داشت. ولي در مقابل آن همه فجايعي كه جلوها مرتكب شدند به فرستادن هيات مصالحه اكتفا نموده كار مثبتي انجام نداده بود. زيرا مانند بسياري از نخبگان ايران گرا و مقامات دولتي وقت، بالكل از شعور ملي ترك و غريزه صيانت و حفاظت از ملت ترك و وطن آزربايجاني بي بهره بود.

با تصدي مقام واليگري از سوي مجدالسلطنه افشار اورومي، حيات كوتاه مدت آزربايجان جنوبي نيمه مستقل و تحت الحمايه عثماني و منفصل از ايران، به رهبري مجدالسلطنه افشار اورومي آغاز گرديد. مجدالسلطنه افشار اورومي شخصيتي با شعور ملي ترك بسيار برجسته بود. او با درايت و سررشته داري فرصت طلائي حضور نظامي، سياسي و فرهنگي ابرقدرت عثماني در آزربايجان جنوبي را غنيمت شمرد و هوشمندانه از آن براي تسريع روند ملت شوندگي توده ترك و احقاق حقوق ملي وي استفاده حداكثر را نمود و سپس با ظهور دولت مساوات در آزربايجان شمالي به حمايت از آن پرداخت. بي مناسبت نخواهد بود اگر گفته شود كه حاكميت مجدالسلطنه افشار اورومي بر آزربايجان جنوبي تحت الحمايه عثماني، در حقيقت و به اعتباري معادل حركت مساوات در آزربايجان جنوبي است. بازگشت به و ادراك هويت تركي، تركي گرائي دمكراتيك و انتشار نشريات تركي و استفاده از فرصتهاي منطقه اي و بين المللي در جهت منافع ملي خلق ترك، يعني همان كاري كه مجدالسلطنه و تقي رفعت و محسن رفعت و ابوالفتح علوي و بلوري و ديگران انجام دادند، آن دورانديشي و حركت بجاي سياسي بود كه در آن مقطع و هر مقطع ديگري در طول يك صد و پنجاه سال گذشته مي بايست انجام مي شد، نه هزينه دادنهاي پي در پي آزربايجان براي نجات ايران، حركتهاي سياسي بي هويت و قيامهاي كور و در پيش گرفتن روشهاي ماجراجويانه و تروريستي، دشمني با نيروهاي آزاديبخش عثماني و دولتي كه توسط آنها در شمال آزربايجان بوجود آمد (جمهوري خلق آزربايجان-مساوات) و همسوئي با داشناكها، آنهم بر اساس فارسگرائي و ايران پرستي و ... اينها خيالاتي است كه به جز خسران چيزي براي خلق ترك و آزربايجان جنوبي به ارمغان نياورده اند و نخواهند آورد.

دلائل انتخاب مجدالسلطنه اورومي براي واليگري از سوي عثمانيان

١-مجدالسلطنه يك دولت مرد با تجربه بود. وي سابقه حكومت بر دو منطقه بسيار استراتژيك آزربايجان (نائب الحكومه قبلي اورميه و حاكم اسبق خوي) را داشت.

٢-مجدالسلطنه يك نظامي قاطع و استراتژيست نظامي كاردان بود. آزربايجان جنوبي در آن برهه تاريخي، يعني سالهاي جنگ جهاني و در معرض اشغال مكرر اردوي روسيه تزاري و نيروهاي انگليس، حملات بلاانقطاع دستجات اشرار و متجاوزان داشناك-ارمني و جيلو-آسوري و سيميتقو-كرد قرار داشتن، محتاج به رهبري مطلع از امور نظامي بود.

٣-مجدالسلطنه داراي شعور ملي ترك بود. خصلتي كه در آن دوره (بين انقلاب مشروطيت تا تاسيس سلصنت پهلوي) در بسياري از نخبگان و سياسيون شرق و مركز آزربايجان مطلقا وجود نداشت. به لحاظ هويتي -بر عكس غرب آزربايجان كه هويت ملي خود را ترك، نه يك حرف كم و نه يك حرف بيش تعريف مي كرد- در آن ايام بسياري از سياسيون تبريز و شرق آزربايجان هويت ملي خود را ايراني مي دانستند.

٤-در آن روزگار جريانات سياسي ايرانگرا و پان ايرانيست در مركز آزربايجان يعني تبريز قدرتمند بودند. اما جريان ملي تركي گرا بر خلاف غرب آزربايجان كه جرياني مسلط و حتي تنها جريان سياسي و هويتي بود- جرياني نسبتا حاشيه اي بشمار مي رفت. حتي در حزب دمكرات آزربايجان به رهبري خياباني نيز جناح پان ايرانيست-فارس گرا (سيد احمد كسروي، آقا سيد جليل اردبيلي، زين العابدين ايرانشهر، ..) در اكثريت بود. جناح ايرانگرا-ضد انگليس (شيخ محمد خياباني، ميرزا اسمعيل نوبري، اسماعيل اميرخيزي، ...) و جناح ترك گرايان دمكراتيك (ميرزا تقي خان رفعت، ميرزا محسن خان رفعت، ميرزا ابوالفتح خان علوي خلخالي، حاجي ميرزا آقا بلوري،..) هر دو در اقليت بودند. در حاليكه غرب آزربايجان خود را به همه لحاظ ادامه طبيعي آناتولي و به لحاظ احساسي و هويتي پاره اي از عثماني مي دانست، شرق آزربايجان خود را سر ايران مي شمرد. دغدغه اين دسته دوم، نجات ايران و سپر بلا كردن آزربايجان براي ايران بود. (جالب آنكه هنوز پس از يك صد سال، بسياري از نخبگان و سياسيون ترك كه داراي همچو خيالات و فانتزيهائي هستند، باز از شرق آزربايجان و يا تبريز اند).

٥-در آن سالها اكثريت نخبگان و سياسيون تبريز نوعا از مسائل راهبردي آزربايجان بي خبر بودند. از مسائلي مانند تحول هويتي دولت ايران بعد از انقلاب مشروطيت به دولتي فارسي و آغاز سياست ترك ستيزي و ترك زدائي از ايران و آزربايجان؛ لزوم اتحاد استراتژيك با عثماني و بعدها جمهوري مساوات؛ وجود سياستي مبني بر الحاق مناطق غربي آزربايجان به جمهوري در حال تاسيس مسيحي در آن ناحيه توسط دول اروپائي روسيه، فرانسه، انگلستان و آمريكا؛ ضرورت مبارزه با قتل عامها و كشتارهاي انجام شده توسط ارمنيان و آسوريان و كردان و...

بدين سبب نيز نيروهاي نجات بخش عثماني ترجيح مي دادند كه سرنوشت آزربايجان جنوبي در آن موقعيت حساس بين المللي را بدست شخصيتي آگاه به مسائل استراتژيك آزربايجان، داراي شعور ملي ترك و مطلع بر امور نظامي بسپارند. نخبگان سياسي و اجتماعي غرب آزربايجان در آن مقطع زماني نوعا داراي اين اوصاف و خصائل بودند. جمشيد خان مجدالسلطنه افشار اورومي نيز نامي كاملا مناسب براي اين منصب به شمار مي رفت.

دستاوردهاي حاكميت مجدالسلطنه بر آزربايجان جنوبي

در طول مدت حاكميت مجدالسلطنه افشار اورومي بر آزربايجان جنوبي تحت الحمايه عثماني، توده مردم ترك به طور گسترده اي در سرتاسر آزربايجان از جان و دل با حاكميت جديد همكاري مي نمودند. در تبريز و شرق آزربايجان اين همكاري و دلبستگي توده هاي ترك به حاكميت جديد و نيروهاي نجات بخش عثماني، بيشتر به جهت اخراج سالداتها و قزاقها و دراگونها از شهر و پايان دادن به ظلم و ستم اشغالگران روسي و در غرب آزربايجان عمدتا به سبب پايان دادن به كشت و كشتار توده بي دفاع ترك توسط دستجات مسلح ارمني و آسوري، و در هر دو بخش به سبب شكوفا شدن غرور و فرهنگ ملي ترك توسط حاكميت جديد بود. دوره حاكميت كوتاه مدت مجدالسلطنه در آزربايجان جنوبي تحت الحمايه عثماني، همچنين دوران رستاخيز فرهنگي-ملي تركي در آزربايجان جنوبي است. اين حاكميت پيشگام و آغاز كننده خودآگاهي ملي ترك و روند ملت شوندگي به معني مدرن در ميان تركان ساكن در آزربايجان جنوبي، نيز پيشاهنگ اقدامات عملي براي تشكيل هسته اوليه دولت ملي ترك در آزربايجان جنوبي است. از جمله اقداماتي كه در دوره حاكميت نيمه مستقل آزربايجان جنوبي تحت الحمايه عثماني انجام شد:

-ايجاد هسته ها و نيروي مسلح ترك در آزربايجان جنوبي براي دفاع از توده ترك در مقابله با متجاوزين و توسعه طلبان ارمني، آسوري و كرد؛

-طراحي نخستين پرچم ملي در تاريخ براي آزربايجان جنوبي؛

-تاسيس مدارس مدرن تركي زبان در آزربايجان جنوبي؛

-انتشار نشريات مدرن و ملي منحصرا تركي زبان در آزربايجان جنوبي؛

-پايان دادن عملي به اختلاف شيعه-سني و در نتيجه از بين بردن مهمترين ابزار فارسسازي تركان ساكن در ايران و آزربايجان جنوبي يعني وابستگي به مذهب فارسي شيعه امامي؛

-به زير سوال بردن تاريخ رسمي فارس محور دولت ايران؛ ...

در مصاف فارسها: خيالات مجدالسلطنه در باره آزربايجان و خواست وي براي تجزيه آزربايجان

مجدالسلطنه افشار اورومي والي آزربايجان نيمه مستقل –تحت الحمايه عثماني (٨ ژوئن ۱۹۱۸ - اول اکتبر ۱۹۱۸) است. اين حكومت به اعتباري معادل حكومت جمهوري خلق آزربايجان-مساوات تاسيس شده در همان سال در آزربايجان شمالي به ياري نيروهاي عثماني و در عين حال نخستين تشبت آگاهانه براي استقلال آزربايجان جنوبي از ايران در تاريخ اين كشور است. برداشت بسياري از مقامات دولتي ايران از دوره كوتاه مدت رهائي آزربايجان جنوبي توسط نيروهاي عثماني به صورت "تجزيه" آزربايجان از ايران نيز، مويد واقعيت انفصال و وضعيت نيمه مستقل آزربايجان جنوبي در اين مدت از ايران است. چنانچه هفت سال بعد از آن، طي بحتهاي مجلس شوراي ملي به سال ١٩٢٥ (١٣٠٤) در باره پرداخت شهريه از سوي وزارت ماليه به جمشيد خان افشار مجدالسطنه اورومي– والي آزربايجان منصوب شده از سوي عثمانيان بر آزربايجان جنوبي- عده اي از نمايندگان فارس علنا از "خيالات ايشان در باره آزربايجان و خواست وي براي تجزيه آزربايجان" صحبت كردند و مجدالسلطنه در اين مذاكرات تلويحا به "تجزيه طلبي و خيانت" متهم شد: ("رضوی ـ‌بنده کار به اینکه ایشان چکار کرده اند و چه خیالاتی در باره آزربايجان داشته اند و خدمت کرده اند یا خیانت کرده اند ندارم. یا اینکه تجزیه آزربايجان را میخواسته اند به اینها کار ندارم، ....". خیر کمیسیون بودجه راجع به شهریه مجد السلطنه افشار در جلسه ۱۷۱ دوره ۵.)

(ماده واحده: وزارت مالیه مجاز است از اول فروردین ١٣٠٤ ماهی دویست تومان شهریه در باره آقای مجدالسلطنه افشار از محل اعتبار شهریه و مستمریات پرداخت نماید. ماده واحده تصويب شده نهائي: قانون اجازه پرداخت شصت تومان بقيه شهريه جمشيدخان افشار از فروردين ١٣٠٤. مصوب ٨ آذر ماه ١٣٠٤ شمسي- وزارت ماليه مجاز است مبلغ شصت تومان كه از دويست تومان شهريه جمشيد خان افشار (‌مجدالسلطنه) كسر شده از فروردين ١٣٠٤ به مشاراليه پرداخت نمايد. اين قانون كه مشتمل بر يك ماده است در جلسه هشتم آذر ماه يك هزار و سيصد و چهار شمسي به تصويب مجلس شوراي ملي رسيد. رييس مجلس شوراي ملي - سيد محمد تدين).

گرچه‌يه هو

2011-12-01T14:28:00.001-08:00

تقي رفعت سردبير روزنامه آذرآبادگان، اولين نشريه ملي-سياسي ترك در آزربايجان جنوبي

مئهران باهارلي

سؤزوموز

تقي رفعت، روشنفكر، اديب، شاعر، نويسنده، روزنامه نگار، سياستمدار و دولتمرد ترك، از نخستين نمايندگان ترك گرائي دمكراتيك و مدرن در آزربايجان جنوبي و برجسته ترين شخصيت در دو تشبث استقلال اين سرزمين در سالهاي جنگ جهاني اول است. وي در آزربايجان جنوبي نيمه مستقل- تحت الحمايه عثماني (٨ ژوئن ۱۹۱۸ - اول اکتبر ۱۹۱۸) به قواي عثماني پيوست و منشي يوسف ضياء بيگ مشاور سياسي و فرهنگي اردوي نجات بخش عثماني در آزربايجان جنوبي گرديد. يكي از ماندگارترين اقدامات تقي رفعت در اين دوره، سردبيري و نويسندگي روزنامه ملي تماما تركي آذرآبادگان است.

روزنامه آذرآبادگان با حمايت معنوي، سرمايه و تحت نظارت مجدالسلطنه (اردشيرخان افشار بكشلوي اورومي) والي منصوب عثماني بر آزربايجان جنوبي و به مدیریت محسن خان رفعت برادر بزرگتر تقي رفعت با چاپ سربی به صورت هفتگي در تبریز انتشار مي يافت و در سرتاسر آزربايجان توزيع مي شد. تقي رفعت كه اديب و روزنامه نگاري مسلط بر نگارش‌ و ادب تركي‌ بود،‌ سردبير و نویسنده اين نخستين روزنامه ملي و تماما تركي زبان در آزربايجان جنوبي بود. اين روزنامه كه در دوره كوتاه مدت حيات سياسي آزربايجان جنوبي نيمه مستقل-تحت الحمايه عثماني در تبريز منتشر مي شد، ارگان رسمي جمعيت و يا حزب اتحاد اسلام آزربايجان جنوبي به رهبري يوسف ضياء بيگ- ميرزا علي هئيت بود و به گفته كسروي در مقاله عربي الغه الركيه في الايران، تنها شش شماره از آن منتشر شده است. ‌با خروج عثمانی‎ها از آزربايجان جنوبي به عمر روزنامه آذرآبادگان نيز پايان داده شد.

روزنامه آذرآبادگان با ارزيابي دقيق از تاريخ و شرايط آزربايجان جنوبي و در راستاي برآوردن خواست و نياز تاريخي توده ترك، براي اولين بار در تاريخ ايران و آزربايجان جنوبي، تماما به زبان ملي تركي منتشر مي شد. از اينرو نيز مورد تحسين‌ عموم‌ طبقات‌ مردم در سرتاسر آزربايجان واقع‌ شده بود. اين روزنامه محتواي ملي كاملا تركي داشت؛ حامي حقوق فرهنگي و سياسي ملت ترك و مردم آزربايجان جنوبي و ابرازي مهم در روشنگري و ايجاد و تعميق شعور ملي ترك در ميان توده و نخبگان آزربايجان جنوبي بود؛ به كاراكتر تركي هويت و تاريخ آزربايجان و ريشه هاي ديرين ميراث فرهنگي تركي آن تاكيد مي كرد، به يگانگي ائتنيكي توده ترك دو سوي ارس و سرنوشت مشترك اين دو معتقد بود و تفرق شيعه –سني را مضر شمرده ناديده مي گرفت.

انتشار روزنامه آذرآبادگان -اين نخستين تجربه نشريه ملي سياسي ترك در آزربايجان جنوبي- نقطه عطفي در تاريخ زبان تركي و مطبوعات ترك، روند ملت شوندگي تركان ساكن در آزربايجان جنوبي و حيات سياسي آن بشمار مي رود. در روزنامه آذرآبادگان براي اولين بار در تاريخ معاصر ايران موضوعاتي مانند ترك بودن آزربايجانيان و اينكه آزربايجان سرزمين تركان است در تريبون مطبوعات و خطاب به عموم بر زبان آورده شد و تابوي لزوم بررسي هويت تركان ساكن در آزربايجان جنوبي و خود آزربايجان در بستر تاريخ ايران، هويت ايراني و فارسيت در هم شكسته شد. تا آن زمان همچو چيزي در آزربايجان جنوبي و ايران مسبوق به سابقه نبود. تابوشكني و بي پروائي روزنامه آذرآبادگان در بيان حقايق و تاكيد بر هويت و ماضي و سرنوشت خلق ترك و آزربايجان جنوبي، به علاوه تركي زبان بودن سراسر آن، سبب پريشاني و وحشت فوق القاعده ايرانگرايان، فارس محورها و روس پرستها گرديد. اين وحشت و پريشاني تا به امروز ادامه دارد.

موضع پان ايرانيستها و روس پرستان در مقابل روزنامه آذرآبادگان

نشريه آذرآبادگان به همراه سردبير آن تقي رفعت، همواره آماج تهمتهاي پان ايرانيستها و فارس محوران قرار داشته است. افزون بر اين دو، عوامل روس پرست و آزربايجانچيان كلاسيك ضدترك نيز مانند معادلين پان ايرانيست خود، به جعل و دروغپردازي در باره روزنامه آذرآبادگان پرداخته اند. (ايدئولوژي آزربايجانگرائي كلاسيك، آنتي تز ترك گرائي دمكراتيك در آزربايجان بوده و ساخته و پرداخته حزب كمونيست روسيه است. مصداق ترك گرائي دمكراتيك در شمال، جمهوري خلق آزربايجان-مساوات؛ و در جنوب حاكميت آزربايجان جنوبي نيمه مستقل- تحت الحمايه عثماني است). در منابع اين دستجات به منظور خدشه دار كردن اعتبار و اهميت تاريخي روزنامه آذرآبادگان تخريبات بسيار انجام شده است. حذف خاطره حاكميت آزربايجان جنوبي نيمه مستقل-تحت الحمايه عثماني، تقي رفعت و آذرآبادگان از حافظه تاريخي ملت ترك و آزربايجان، يكي از اين روشهاي تخريبي است. شايد بدين سبب است كه در كتابخانه ها و آرشيوهاي روزنامه جات و اسناد ايران و نوشته ها و تدقيقات فارس محوران و روس پرستان، به جز لجن پراكني و سياه نمائي، رد و اثر قابل اعتنائي از روزنامه آذرآبادگان- اين درّ يگانه مطبوعات آزربايجان جنوبي- ديده نمي شود (بدين سبب نيز منبع تثبيتها و استنتاجات اين مقاله در باره روزنامه آذرآبادگان، ناچارا و به طور عمده همان ادعا و گفته هاي فارس محوران و روس پرستهاي ضدترك در اين باره است). نكته شايان توجه ديگر آنكه در برخورد با تقي رفعت و آذرآبادگان، لحن و موضع ضد تركي و فارسگرايانه پان ايرانيستها و روس پرستهاي ترك تبار، در مقايسه با محققين پان ايرانيست فارس تبار، بسيار كينه جويانه تر و متعصابه تر است. در زير به منظور آشنائي با ذهنيت پان ايرانيستي و روس پرستانه و من باب عبرت، به برخي از اين موارد اشاره مي شود:

الف-كسروي پان ايرانيست معروف (به لحاظ مليت ترك است) از تقي رفعت، سردبير نخستين نشريه ملي-سياسي تركي در تاريخ آزربايجان جنوبي كينه و نفرت عميق شخصي داشت. زيرا وي را از همه جهت، و بدرستي افضل و برتر از خود مي يافت. بدين سبب نيز در آثار خود به دفعات به بدگوئي از روزنامه آذرآبادگان پرداخته و هميشه سعي در تخريب نويسندگان آن و بي ارزش نشان دادن مندرجاتش داشته است: ("گفتارهاي آنرا ميرزا تقي خان رفعت مي نوشت و نيك به ياد دارم كه نخستين گفتار آن زير عنوان "آزربايجان نه ديمكدر؟ در پيرامون نام آزربايجان [بود]‌ و نويسنده مغرض [در آن]‌ گفته هاي پوچ و بي مغز برهان قاطع و ديگر فرهنگها را به گواهي آورده بود"؛ "در شماره‌ نخست‌ يا دوم‌ زير عنوان‌ آزربايجان‌ نه‌ دئمك‌دير؟ از روزگاران‌ نخستين‌ آذرآبادگان‌ سخن‌ رانده‌ و دليل‌هايي‌ آورده‌ [كه]‌ آن‌ سرزمين‌ از [زمان]‌ يونان‌ باستان‌ از آن‌ تركان‌ بوده‌ و اوغوزخان‌ آن‌ را پديد آورده‌ است"؛ "از شماره نخست آن از ترك بودن آزربايجانيان و اينكه آزربايجان از نخست سرزمين تركان بوده سخن راند". پايان نقل قولها از كسروي).

ب-كاوه بيات محقق پان ايرانيست و تاريخ نگار دولتي جمهوري اسلامي (به لحاظ مليت ترك است) در كتاب خود "پان تركيسم و ايران" چنين مي گويد: ("ايرادها تنها به خيابانی نبود، به اطرافيان و محارم راز خيابانی منجمله ميرزا تقی خان رفعت نيز بود. او در دوره اشغال آزربايجان در جنگ جهانی اول توسط ارتش عثمانی به پابوسی قوای اشغالگر رفته و روزنامه‌ ای بنام آزربايجان به زبان ترکی اسلامبولی در تاييد سياست‌ها و خيالات ارتش عثمانی منتشر کرده بود".)

ج-تورج اتابكي، محقق پان ايرانيست ديگر (به لحاظ مليت ترك است) نيز به روزنامه آذرآبادگان مي تازد: "وسيله مهمي كه در سراسر آزربايجان، در راه تبليغ عقايد پان تركيسم به كار مي رفت، روزنامه تازه تاسيس آذرآبادگان بود. ... بر خلاف انتظار پان تركيستها دستاوردهايشان در خلال و بلافاصله پس از جنگ جهاني اول در آزربايجان چندان چشمگير نبود. اين ايالت اگرچه سالها تقريبا در اشغال قواي عثماني بود، اما كوششهاي پان تركيستها براي جلب علقه و حمايت آزربايجانيها به شكست انجاميد. روزنامه هاي پان تركيستي مانند آذرآبادگان كه به زبان آزري چاپ مي شد، به تسهيل روابط عثمانيها و آزربايجانيها موفق نشد (تورج اتابكي، آزربايجان در ايران معاصر، ص ٥٩)

د-حميد احمدي از محققين پان ايرانيست و دولتي معاصر (به لحاظ مليت فارس است) چنين مي گويد: ("يكي از اهداف عمده يورشهاي عثماني به آزربايجان ايران در سال ١٩١٥ كمك به پان تركهاي قفقاز براي كسب استقلال و نيز تشكيل محافل پان تركي در آزربايجان ايران بود. در جريان حضور ارتش عثماني در آزربايجان ايران و در نتيجه حمايت و كمك عثمانيها بود كه براي اولين بار نشريه اي به نام آزربايجان در تبريز منتشر شد. در اين روزنامه بر تركي بودن آزربايجان و ريشه هاي ديرين ميراث فرهنگي تركي آن تاكيد شد". حميد احمدي، قوميت و قوميتگرائي در ايران، ص ٣٢٨). (حميد احمدي در اينجا مرتكب اشتباه شده است. روزنامه آذرآبادگان پس از دومين آزادسازي آزربايجان جنوبي توسط اردوي عثماني در سال ١٩١٨ منتشر شد. حال آنكه ورود اردوي عثماني به آزربايجان جنوبي در سال ١٩١٥، نخستين آزادسازي اين سرزمين توسط اردوي عثماني و صرفا به مدت سه هفته است).

ل- در يك سايت اينترنتي پان ايرانيستي چنين ادعا شده است: ("در اواسط آوريل ١٩١٨ سپاهيان عثماني براي دومين بار بر آزربايجان يورش آوردند. يوسف ضياء يكي از مسؤلين محلي عمليات تشكيلات مخصوصه ـ سرويس مخفي عثماني‌ها ـ در ايران به عنوان مشاور سياسي سپاهيان عثماني در ايران منصوب شد و چندي بعد نيز تشكيلات مخصوصه يك هيئت ويژه پان‌ تركيست را به تبريز گسيل كرد. چاپ و انتشار نشريه ‌اي به تركي به نام آذرآبادگان كه ابزار اصلي قواي عثماني در تبليغ پان ‌تركيسم بود يكي از مهمترين وظايف اين هيئت بود. سرپرستي اين نشريه به تقي رفعت، يكي از روشنفكران آزربايجان سپرده شد كه بعدها به دليل نقش مهمش از لحاظ نوآوري در ادب فارسي شهرت به سزايي يافت"- پايان نقل قول)

س-("در این زمان میرزا تقی‌خان نامی از یاران خیابانی به همدستی عثمانیان روزنامه ‌ای به زبان ترکی به نام آذرآبادگان پایه ‌ریزی کرده و در آن به تبلیغ پانترکیسم پرداخته ‌بود. با این همه چون جنگ جهانی یکم به شکست متحدین انجامیده‌ بود در مهرماه همان سال سپاهیان عثمانی تبریز را رها کردند و رفتند و اتحاد اسلام نیز فروپاشید").

ه- ("این شخص [تقي رفعت] هنگام حضور عثمانیان در آزربایجان به دستور آنان روزنامه «آذرآبادگان» را به زبان ترکی عثمانی انتشار داد").

در باره رابطه ادعائي آذرآبادگان با تشكيلات مخصوصه، پان تركسيم و اتحاد اسلام

در منابع ضد تركي پان ايرانيستي و روس پرستانه، در باره روزنامه آذرآبادگان داستانسرائيها و خيالپردازيهاي بسيار انجام گرفته است، از جمله آنكه اين نشريه وابسته به تشكيلات مخصوصه عثماني و مبلغ پان تركيسم معرفي شده است. اين ادعاهاي پان ايرانيستي همه دروغ اند:

پان تركيسم: بر خلاف ادعاهاي پان ايرانيستي و روس پرستانه، روزنامه آذرآبادگان ابزار اصلي تبليغ پان تركيسم نبود و در آن سياستها و خيالات عثماني تائيد نمي شد. اين روزنامه بر هويت و ميراث فرهنگي و حقوق ملي و سياسي خلق ترك و وطن آزربايجاني تاكيد مي كرد و به تعميق شعور ملي ترك در اين دو اهتمام داشت، سياستهائي كه از قضا در آن دوره عينا و بدرستي مورد تائيد و مدافعه قواي آزاديبخش امپراتوري عثماني در جنوب آزربايجان نيز بودند. علاوه بر آن، بحث و دفاع محتمل روشنفكران و سياسيون ترك – از جمله تقي رفعت در نشريه آذرآبادگان و يا هر مناسبت ديگر- از پروژه هاي استقلال آزربايجان جنوبي، اتحاد آن با دولت آزربايجان شمالي-مساوات، الحاق آن به عثماني-تركيه و يا هر طرح و گزينه اي در باره سرنوشت خلق ترك و آزربايجان در آن دوره نيز مانند امروز دفاع از مصاديق حق تعيين سرنوشت خود بود و ربطي به پان تركيسم و تورانيسم نداشت. اينها ترك گرائي دمكراتيك و ملزومات تعهد به منافع ملي خلق ترك و چيزهائي است كه طرف آزربايجاني به دنبال آن بود، نه پان تركيسم و يا تورانيسم. و اما اينكه طرف عثماني در مقاطع زماني و مراحل مختلف چه سياستهاي خاصي – كه در طول زمان متغير و متحول نيز بودند- را دنبال مي كرد مساله ديگري است.

تشكيلات مخصوصه: بر خلاف برخي ادعاهاي بي پايه پان ايرانيستي، روزنامه آذرآبادگان ارتباطي با تشكيلات مخصوصه نداشت و تشكيلات مخصوصه نيز سرويس مخفي عثمانيها نبود. بلكه تشكيلاتي نيمه رسمي براي ايجاد هسته هاي مقاومت از بوميان براي انجام عمليات چريكي و جنگهاي پارتيزاني بر عليه قواي متجاوز روسيه تزاري در سرزمينهاي اشغال شده قفقاز، خاورميانه و آسياي ميانه توسط روسيه و زدن ضربه از پشت بر اردوهاي اشغالگر و به شدت منفور روسيه بود. بنابراين دائره عملكرد و وظائف تعريف شده تشكيلات مخصوصه از دور و يا نزديك هيچ رابطه اي با تبليغ پان تركيسم نداشت.

يوسف ضياء بيگ: در منابع پان ايرانيستي، يوسف ضياء بيگ به صورت "يكي از مسؤولين محلي عمليات تشكيلات مخصوصه، سرويس مخفي عثماني‌ها" معرفي مي شود. اين ادعا سراسر دروغ است. يوسف ضياء بيگ قفقازي، سرهنگ ارتش عثماني، مسئول محلي تشكيلات مخصوصه نبود و طبق اسناد و مدارك موجود هيچ رابطه تشكيلاتي با آن نيز نداشت، بلكه مشاور و نماينده سياسي و فرهنگي رسمي وعلني اردوي نجات بخش عثماني -كه آزربايجان جنوبي برهه اي كوتاه اما آزاد و مسعود از حيات سياسي خويش را مديون او است- و صدر عثماني حزب اتحاد اسلام آزربايجان جنوبي بود. (ضياء يوسف بيگ اصلا اهل آزربايجان شمالي و برادر عبدالله شايق، استاد مشهور دانشگاه باكو بود. وي بعد از اشغال آزربايجان شمالي از سوي روسيه كمونيست و تشكيل دولت دست نشانده بلشويك در آنجا، از طرف دكتر نريمان نريمانوف، شخص اول اكنون آزربايجان شوروي، براي همكاري دعوت شد و چند ماه در نخجوان خدمت كرد).

حزب اتحاد اسلام: روزنامه آذرآبادگان ارگان مطبوعاتي جمعيت و يا حزب اتحاد اسلام آزربايجان جنوبي بود. (Russia and Azerbaijan: A Borderland in Transition, Tadeusz Swietochowski). اتحاد اسلام تحت رهبري عثماني در آستانه ورود جهان به نظمي نوين در آن زمان، علي رغم ايده آليستي و بلندپروازانه و همانگونه كه بعدها معلوم شد غير عملي بودن آن، حركتي مترقي و ضدامپرياليستي، تقلائي خلاقانه و چاره يابي اي روشنگرانه، آينده نگر، پيشرو و متجدد شمرده مي شد. پروژه اتحاد اسلام تحت رهبري عثماني، تدبيري سياسي بود براي متحد و به روز كردن ملل مسلمان خمود غرق در خرافات و تعصبات ديني و كشمكشهاي مذهبي پوچ كه از همه سو مورد تجاوز و قتل و كشتارهاي دستجات مسلح مسيحي قرار گرفنه بودند، تلاشي بود صادقانه براي آگاه نمودن توده هاي مسلمان براي دست برداشتن از تعصبات مذهبي و فرقه اي، پايان دادن به عجز و ذلت مزمن خود، براي بسيج ملل مسلمان منطقه قفقاز، آسياي ميانه و خاورميانه تحث استعمار و استثمار و اشغال دول مسيحي اروپائي و در راس آنها روسيه (در قفقاز، آسياي ميانه، شمال ايران) و بريتانيا (در جنوب ايران، افغانستان، هندوستان) و تهييج و ترغيب آنها به قيام بر عليه ستمگران و اشغالگران، بدست گرفتن سرنوشت خودشان بدست خودشان و تشكيل دولتهاي ملي خويش. نمي بايد فراموش كرد كه امروز اگر در نقشه جهان دولتهائي بنام آزربايجان، تركمنستان، ازبكستان و .... وجود دارند، در سايه و نتيجه همان پروژه اتحاد اسلام عثماني و عمليات بازوي نظامي آن اردوي اسلام است.

پاسخي كوتاه به برخي ديگر از ادعاهاي پان ايرانيستي

در زير به برخي ديگر از نادرستيها و شبهات پان ايرانيستي و روس پرستانه فوق كه مشخصا در باره روزنامه آذرآبادگان مي باشند و همه ناشي از تعصبات سياسي و بي اطلاعي و ناآگاهي اند پاسخ داده مي شود:

١-روزنامه آذرآبادگان بر خلاف ادعاي تورج اتابكي، به زبان تركي منتشر مي شد، نه آزري. و بر خلاف ادعاي حميد احمدي نام آن، آذرآبادگان بود، نه آزربايجان.

٢-روزنامه آذرآبادگان توسط تقي رفعت منتشر نمي شد و توسط او پايه ريزي نشده بود، بلكه با حمايتهاي همه جانبه و توسط والي ملي و مردمي آزربايجان، اردشيرخان مجدالسلطنه افشار اورومي منتشر مي شد. كسروي در باره زنده ياد اردشير خان مجدالسلطنه افشار اورومي و روزنامه آذرآبادگان چنين مي گويد: ("چون جنگ جهانگير سال ١٩١٤ برخاست و كم كم دامنة آن تا به ايران و آزربايجان رسيد و در سال ١٣٣٦ سپاه عثماني به آزربايجان آمده مجدالسلطنة افشار را كه با خود آورده بودند از سوي خود والي گردانيدند. اين مجدالسلطنه هوادار زبان تركي بود و يك روزنامه‌ اي بتركي بنام « آذرآبادگان» بنياد نهاد كه گفتارهاي آنرا ميرزا تقيخان رفعت مينوشت.... ولي اين روزنامه نيز پيش نرفت و پس از چند شماره اي از ميان رفت". پايان نقل قول از كسروي). در منبع غيردقيق ديگري چنين آورده شده است: ("او [مجدالسلطنه] در زمان تسلط عثمانی‌ها بر این سرزمین، انجمن اتحاد اسلام را تشکیل داد و در مدت اقامتش در تبریز از روزنامه آذرآبادگان به مدیریت محسن‏خان رفعت (برادر تقی رفعت) حمایت نمود و اینچنین با نویسندگی تقی رفعت، روزنامه ‌ای به زبان ترکی استانبولی در تبریز منتشر شد").

كسروي در مقاله عربي خود بنام اللغه التركیه فی ایران (زبان‌ تركی‌ در ایران)، روزنامه آذرآبادگان را منتشر شده به هزينه دولت عثماني و اينبار تقي رفعت و برادرش محسن رفعت را موسس و مدير آن معرفي كرده است: ‌"به غیر از این‌ها، دو نشریه دیگر نیز در تبریز منتشر می‌شدند: آزربایجان و ملانصرالدین. اما از ذكر آنها صرفنظر كردیم چون اولی (آزربایجان)، به هزینه دولت عثمانی و در زمانی تاسیس شده بود كه سپاهیان آن دولت به تبریز هجوم آورده و شهر را به تصرف خود درآورده بودند و مجدالسلطنه، از طرفداران عثمانی و از زعمای «دعوت» تركها در آزربایجان را به عنوان والی منصوب كرده بودند (١٣٣٧ – ١٣٣٤). مدیر و موسس نشریه آزربایجان، دو برادر ایران‌الاصل بودند كه در طرابوزان (ترابزون) متولد شده و در همانجا بالیده و از مدرسه فرانسوی طرابوزان (ترابزون) فارغ‌ التحصیل گردیده بودند. از این نشریه بیش از شش شماره انتشار نیافت و با خروج عثمانی‌ها از ایران تعطیل شد".

٣-تقي رفعت، در نوشته هاي خود تركي ادبي، نوشتاري و استاندارد را به جاي تركي محاوره اي آميخته با فارسي بكار مي برد. در نگرش پان ايرانيستي، اين عملي نادرست و بي معني است. زيرا در نظر اين دسته، زبان تركي نمي تواند داراي فرم ادبي و نوشتاري و يا استاندارد باشد و فقط بايد به صورت محاوره اي و كوچه بازاري و فاذري ساخته شده توسط دولت ايران نوشته شود، آنهم اگر نوشته شود كه پان ايرانيستها اساسا لزومي بدان نيز نمي بينند. بر مبناي اين نگرش، هر نوشته اي به تركي ادبي، نوشتاري، استاندارد و يا سره؛ خارجي، بيگانه، اسلامبولي، قفقازي و يا من درآوردي است.

٤-به ادعاي احمد كسروي (كه درستي آن معلوم نيست)، تقي رفعت در نوشته هاي خود، با استفاده از برخي متون تاريخي و فرهنگها مانند برهان قاطع، تاريخنگاري دولتي ايرانگرا و فارس مركز-پان ايرانيستي در مورد نام و هويت آزربايجان را به چالش كشيده و اين سرزمين را موطن تركان شمرده است. در نظر پان ايرانيستها اين، رفتاري مسئله دار است. زيرا به گمان آنها هر نگرشي كه تاريخنگاري رسمي فارس مركز و ايران محور در مورد خلق ترك و آزربايجان را به چالش كشد، "پوچ" و "بي مغز" و "مغرضانه" است.

مجدالسلطنه و آذرآبادگان در مقاله "اللغه التركیه فی ایران" كسروي

كسروي در مقاله عربي خود بنام "اللغه التركیه فی ایران" (زبان‌ تركی‌ در ایران، مجله العرفان چاپ سوريه، جلد ٨، شماره هاي ٢، ٣، ٤، ٥؛ ١٩٢٣- ١٩٢٢)، مجدالسلطنه را "مشهور به طرفداري از عثماني و از زعماي دعوت تركها در آزربايجان" معرفي كرده است. در اينجا قصد كسروي از دعوت، سياست عثماني و حزب اتحاد اسلام آزربايجان جنوبي در دفاع از اتحاد ملل مسلمان بر عليه استعمارگران و امپرياليزم روسيه-بريتانيا است. ترجمه كلمه به كلمه متن عربي به فارسي چنين است: ("به غیر از این‌ها، دو نشریه دیگر نیز در تبریز به زبان تركي منتشر می‌شدند: آزربايجان و ملانصرالدین كه ما از ذكر آنها صرفنظر كردیم. زيرا اولی (آزربايجان) به هزینه عثمانیها و در زمانی تاسیس شده بود كه اردو به تبریز سوق داده و شهر را با آن به تصرف درآورده بودند و مجدالسلطنه، معروف به طرفداريش از عثمانیها و از زعمای دعوت تركها در آزربايجان را به عنوان والی منصوب كرده بودند و اين به سال ١٣٣٧ – ١٣٣٦ [١٩١٨] بود. مدیر و موسس نشریه آزربايجان، دو برادر از اتباع ایران‌ [ميرزا تقي خان رفعت، ميرزا محسن خان رفعت] بودند كه در ترابزون از شهرهاي عثماني متولد شده و در همانجا بالیده و از مدرسه فرانسوی ترابزون فارغ‌ التحصیل گردیده بودند. از این نشریه بیش از شش شماره انتشار نیافت و با خروج عثمانی‌ها از ایران تعطیل شد".)

متاسفانه در ترجمه اين مقاله و بخش مربوط به مجدالسلطنه آن، مترجم متن عربي به انگليسي (ايوان سئگال) و مترجم ترجمه انگليسي به فارسي (محمدعلي شهابي شجاعي) رعايت امانتداري را نكرده و چيزهائي به متن اصلي افزوده و يا از آن كاسته اند. (هر چند خود متن عربي نوشته شده توسط كسروي، بسيار ضعيف و در مواردي داراي اغلاط گزاف و بخشهائي غير قابل خواندن و غيرقابل درك است).

ترجمه انگليسي متن عربي توسط ايوان سئگال: در اين ترجمه به متن اصلي كسروي چيزهائي افزوده شده است. از جمله سال ١٣٣٦ را به اشتباه ١٣٣٤ و عبارت "بتحزبه للعثمانيين" (به طرفداري اش از عثمانيان) را به اشتباه به صورت "بتجزيه للعثمانيين" خوانده و به خطا به صورت (خواستار تجزيه از ايران و اتحاد با عثمانيان) ترجمه كرده است. در نتيجه اين خوانش و ترجمه كاملا مخدوش، مجدالسلطنه خواهان جدائي (آزربايجان) از ايران و اتحاد آن با عثماني قلمداد شده كه در متن وجود ندارد. همچنين ايوان سئگال به هنگام ترجمه اين مقاله كسروي، نشريه آذرآبادگان را كه توسط مجدالسلطنه –برادران رفعت در سال ١٩١٨ در تبريز منتشر مي شد و مورد اشاره كسروي در اين مقاله نيز مي باشد، با نشريه آزربايجان كه در دوره مشروطيت چاپ مي شد به هم آميخته و آنها را يكي شمرده است. در نتيجه اين اشتباه نيز ادعا كرده است كه (كسروي‌ در مورد آذربايجان‌ اشتباه‌ مي‌گيرد، او با مجله‌ دوران ‌مشروطيت‌ آذرآبادگان‌ اشتباه‌ مي‌كند. ايوان سئگال). در حاليكه اين خود ايوان سئگال است كه واقف بر جدائي دو نشريه "آزربايجان" در دوره مشروطيت و نشريه "آذرآبادگان" چاپ شده در سال ١٩١٨ نيست. متن ترجمه غيردقيق ايوان سئگال چنين است:

Two other magazines were published in Turkish in Tabriz: Azarbayjan and Molla Nasr od-Din. We neglected to mention them because the first was founded under the auspices of the Ottomans while they were sending their armies to Tabriz and occupying it. They installed Majd os-Saltane, a notorious advocate of separation from Iran and unity with the Ottomans and a leading exponent of Turkish in Azerbaijan, as governor when they were there, from 1334 to 1337 AH [1915-18]. The manager of this paper and its editor were two brothers, Iranian citizens but born and raised in Trabezon, an Ottoman city, and had graduated from the French school there. They did not publish more than six issues of the magazine, and it closed with the evacuation of the Ottomans from Azerbaijan.

‌ترجمه فارسي متن انگليسي توسط محمد علي‌ شهابي:‌ اين ترجمه بسيار ضعيف، مخدوش و نادرست است. علاوه بر اشتباهات ايوان سئگال كه مترجم آنها را تكرار كرده، از خود اشتباهات جديدي نيز بر آنها افزوده است. از جمله نام "مجدالسلطنه" را به اشتباه "مجدالسلطان" آورده و از او به عنوان "رهبر تركها در آزربايجان" ياد كرده، در حاليكه در متن اصلي همچو چيزي وجود ندارد. همچنين در اين ترجمه از "مليت ايراني" دو برادر ياد شده كه در متن اصلي "تابعيت ايراني" است، به جاي "عثماني"، "تركيه" نوشته شده و ...... ترجمه كاملا مخدوش محمدعلي شهابي چنين است: ("دو مجله‌ ديگر به‌ تركي‌ در تبريز چاپ‌ مي‌شد: آذربايجان‌ و ملا نصرالدين‌. ما در ذكرشان‌ اهمال‌ كرديم‌، چون‌ اولي‌ تحت ‌حمايت‌ عثماني‌ها وقتي‌ كه‌ آنها قشون‌ خود را جهت‌ اشغال ‌تبريز به‌ اين‌ شهر ارسال‌ مي‌كردند انتشار مي‌يافت‌. تركها مجدالسلطان‌ را كه‌ حامي‌ جدائي‌ از ايران‌ و اتحاد با عثماني ‌مشهور بود به‌ عنوان‌ رهبر تركها در آذربايجان‌ و حاكم ‌آذربايجان‌ بين‌ سالهاي‌ ١٣٣٧ - ١٣٣٤ هجري‌ قمري‌ برابر با ١٩١٨ - ١٩١٥ ميلادي‌ كه‌ در آنجا بودند منصوب‌ كردند. مدير و سردبير مجله‌ آذربايجان‌ دو برادر بودند كه‌ مليت‌ ايراني ‌داشتند اما در ترابوزان‌ متولد شده‌ و آنجا بزرگ‌ شده‌ بودند. اين‌ دو فارغ‌ التحصيل‌ مدرسه‌ فرانسوي‌ شهر ترابوزان‌ تركيه‌ بودند. آنها بيش‌ از ٦ نسخه‌ از اين‌ مجله‌ را نتوانستند چاپ ‌كنند، وقتي‌ كه‌ قشون‌ عثماني‌ تبريز را تخليه‌ كرد آنها نيز اين ‌مجله‌ را بستند").

مجازات تقي رفعت به جرم تركي نويسي و سردبيري روزنامه آذرآبادگان

در نگرش پان ايرانيستي، هر چه كه در آزربايجان جنوبي و ايران به زبان تركي مكتوب و نشر گردد، "بدخواهي" و رفتاري "مغرضانه" بوده تبليغ "پان تركيسم" است؛ ريشه در خارج و سرويسهاي مخفي دارد، محتواي آن دروغبافي است و مرتكبان آن سزاوار مجازات اند. چنانچه تقي رفعت نيز به سبب همين جرائم، توسط جناح پان ايرانيست و ايرانگراي دمكراتهاي تبريز از فرقه دمكرات آزربايجان اخراج شد و مدتي بعد نيز توسط نيروهاي دولت ايران به قتل رسيد. كسروي در باره اين "بدخواهي" تقي رفعت و مجازاتي كه جناح پان ايرانيست دمكراتهاي تبريز به وي دادند چنين مي گويد: ("روزنامه اي به زبان تركي بنام "آذرآبادگان" بنياد گزاشت كه از شماره نخست آن از ترك بودن آزربايجانيان و اينكه آزربايجان از نخست سرزمين تركان بوده سخن راند"). و نيز ("با پيشنهاد آقا سيد جليل [اردبيلي]، ميرزا تقيخان كه بنزد عثمانيان رفته و براي آنها روزنامه به زبان تركي نوشته و در ستايش خليل پاشا شعر تركي گفته و آنرا روز در آمدن پاشا به تبريز در ايستگاه سروده بود، به گناه دورويي از دسته بيرون رانده شد. ديگري آنكه نهاده شد كه در نشستهاي حزبي گفتارها با فارسي باشد و اين حزب يكي از خواستهاي خود رواج دادن زبان فارسي در آزربايجان را شناسد"). كسروي در جاي ديگري چنين مي گويد: ("ليكن در نتيجه آن [روزنامه آزرآبادگان]‌، [جناح پان ايرانيست] دموكراتها يك جلسه عمومي برپا كردند و از رفتار ميرزا تقي خان گفتگو به ميان آورده و او را يك مرد بدخواه كشور دانسته، از ميان فرقه بيرون كردند. و در همان نشست تصميم گرفته شد كه پس از آن گفتگو در مجالس حزبي با فارسي باشد").

اعلاميه جناح پان ايرانيست فرقه دمكرات آزربايجان در باره مجازات تقي رفعت به جرم تركي نويسي و نويسندگي در روزنامه آذرآبادگان – كه سندي تاريخي دال بر خيانت اين دسته به ملت ترك و وطن آزربايجاني مي باشد- چنين است:

"تصميمات سه گانه دموكراتها:
پس از تضييقات عده بسياري از منفعت پرستان نسبت به عناصر صالحه آزربايجان و تبليغاتي كه از جانب پاره اي اشخاص معلوم الحال براي تفرقه اهالي و تشتت آراء در آزربايجان به عمل آمد و بي نتيجه ماند، بعضي اهالي دوستان و دشمنان وطن خود را تشخيص دادند. جمعيت محترم دموكرات آزربايجان تصميمات سه گانه ذيل را اتخاذ و به عموم افراد خود و اهالي اعلام و اخطار نموده اند:
١-جمعيت مزبور تا افتتاح مجلس شوراي ملي از مداخله در سياست مملكت جدا احتراز خواهد داشت.
٢-در تمام حوزه هاي حزبي مطلقا به فارسي تكلم نموده و ترويج زبان ملي را جدا مطمع نظر و تعقيب خواهند كرد.
٣- ميرزا تقي خان (رفعت) سردبير جريده تجدد كه بدوا ناشر افكار جمعيت و اخيرا از نقطه نظر منفعت پرستي با مجدالسلطنه، عبد و عبيد يعني زرخريد عثمانيها، نويسندگي روزنامه توركيزم را پيشه خود كرده و مروج تبليغات بر ضد وطن خود شده بود، از عضويت جمعيت دموكرات اخراج نموده اند."

روس پرستان و انكار نقش ماندگار آذرآبادگان در تاريخ زبان، مطبوعات و جنبش ملي دمكراتيك ترك در آزربايجان جنوبي

همانگونه كه قبلا گفته شد عوامل روس پرست ضدترك (آزربايجانگرائي كلاسيك) نيز مانند معادلين پان ايرانيست خود، به جعل و دروغپردازي در باره روزنامه آذرآبادگان پرداخته اند. و اين بسيار طبيعي است زيرا ايدئولوژي آزربايجانگرائي كلاسيك، آنتي تز ترك گرائي دمكراتيك در آزربايجان (مصداق آن در شمال جمهوري خلق آزربايجان-مساوات، در جنوب حاكميت نيمه مستقل- تحت الحمايه عثماني است) بوده، ساخته و پرداخته شده توسط حزب كمونيست روسيه است. چنانچه يك عامل روسيه بنام نوروز (به لحاظ مليت ترك است) در دوره حكومت ملي آزربايجان در باره روزنامه آذرآبادگان، به توجيه مواضع استعماري و ضد تركي دولت روسيه پرداخته و در اين ضمن ادعاهاي نادرستي را مطرح كرده است. از جمله اين كه گويا دليل انتشار روزنامه تجدد به زبان فارسي از سوي شيخ محمد خياباني، انتشار روزنامه آذرآبادگان به زبان تركي بوده است:

"عوثمانيلار تبريز شهه‌رين تصه‌رروفه گتيرديكده‌ن سونرا اؤز سيياسي مقاصيدله‌رينين انجامينا باشلاديلار. تبريزده "اتحاد اسلام" آدلي سيياسي بير جمعييه‌ت ووجودا گتيرديله‌ر كي او مذهه‌بي تبليغات آپارماقلا آزه‌ربايجان`ي عوثمانلي ايمپاراتورلوغونا مونضه‌م ائتمه‌ك فيكرينده ايدي. بو جمعييه‌تين صدري "يوسوف ضييا به‌ي" ايدي كي آزه‌ربايجان آدلي بير قزئته‌ده ميرزا تقي خان رفعه‌تˊين سرده‌بيرلييي ايله اينتيشار وئريرديله‌ر. اتحاد اسلام جمعييه‌تي سورالار اؤز تبليغاتين مذهه‌بده‌ن ميللييه‌ت مساله‌سينه چئويريب تورك و فارس كيمي سؤزله‌ري اورتايا آتيب ايران و توران تبليغاتي ايله آچيقدان آچيغا آزه‌ربايجان`ين ايلحاقينا جهد ائديردي .....اگه‌ر قييامدان قاباق عوثمانيلار آزه‌ربايجانا گلمه‌سه‌يديله‌ر و آزه‌ربايجاندا پان توركيزم و پان ايسلاميزم تبليغاتيني تعقيب ائتمه‌سه ايديله‌ر و آزه‌ربايجان آدلي تورك ديلينده روزنامه نشر ائتمه‌سه ايديله‌ر، حتمه‌ن شئيخ تجه‌ددود روزنامه‌سيني آناديليميزده اينتيشار وئره‌ردي. بونا نظه‌ره‌ن كي او مووقئع آزه‌ربايجان ديلينده نشر اولونان اووراق و روزنامه‌له‌ري پان توركيزم سيياسه‌تينه مونته‌سه‌ب ائديرديله‌ر؛ اونا گؤره ده شئيخ بو اساسسيز تؤهمه‌تده‌ن قاچماق اوچون ناچار تجه‌ددود روزنامه‌سيني فارس ديلينده چاپ ائديب و اونا گؤره ده روزنامه‌نين تيراژي چوخ آز اولموشدور. آزربايجان، ٢ شنبه، ١٤ آبان، سايي ٤٦).

(ترجمه نقل قول: عثمانيان پس از متصرف شدن شهر تبريز، به انجام مقاصد سياسي خود شروع كردند. در تبريز جمعيتي سياسي بنام اتحاد اسلام پديد آوردند كه با انجام تبليغات مذهبي در صدد انضمام آزربايجان به امپراتوري عثماني بود. صدر اين جمعيت يوسف ضياء بيگ بود كه روزنامه اي به سردبيري ميرزا تقي خان رفعت منتشر مي كرد. اتحاد اسلام بعدا تبليغات خود را از مذهب به مساله مليت برگرداند و با به ميان انداختن حرفهائي چون ترك و فارس و تبليغات ايران و توران، علنا به الحاق آزربايجان مي كوشيد. .... اگر قبل از قيام، عثمانيان به آزربايجان نمي آمدند و در آزربايجان تبليغات پان تركيسم و پان اسلاميسم را تعقيب نمي كردند، و به زبان تركي روزنامه اي بنام آزربايجان منتشر نمي كردند، حتما شيخ روزنامه تجدد را به زبان مادريمان منتشر مي كرد. بنا به اين نظر كه در آن موقع، روزنامه و اوراق نشر شده به زبان آزربايجان را به سياست پان تركيسم منتسب مي كردند. بدين سبب نيز شيخ براي فرار از اين تهمت بي اساس، ناچار روزنامه تجدد را به زبان فارسي چاپ كرده بود. به اين دليل نيز تيراژ روزنامه بسيار پائين بوده است. پايان ترجمه).

ادعاهاي روسپرستانه فوق سخت بي پايه و پوچ اند. در اينجا صرفا به موارد مشخصا مربوط به روزنامه آذرآبادگان مي پردازم:

يك-در انديشه و برنامه هاي شخص خياباني، مساله زبان تركي و تركي نويسي، به عنوان مساله اي فرهنگي و سياسي به هيچ وجه مطرح نبود. خياباني وارث و پيرو سنت مشروطه طلبان تبريزي و حزب دمكرات ايران بود و در هر دوي اينها هويت ايراني ركني اساسي بوده، زبان و هويت تركي نيز محلي از اعراب نداشت. چنانچه رهبران فارسگرا و فارسزده انجمن غيبي تبريز در دوره مشروطيت در رفتاري خائنانه، زبان فارسي را داوطلبانه زبان رسمي خود اعلام كرده بودند. بسياري از اين رهبران منحرف، در ميان سران پان ايرانيست بعدي ايران قرار دارند. حزب دمكرات ايران نيز كه تقريبا همه موسسين و سران آن ترك بودند و خياباني هم عضو آن، منكر هويت ملي ترك و معتقد به "هويت ملي واحده ايراني" بود. دمكراتهاي تبريز در ادامه سنت انحرافي و ضدملي انجمن غيبي تبريز و حزب دمكرات ايران، اعلاميه هاي خود را صرفا به فارسي و يا فارسي-فرانسه صادر مي كردند، اما مصرانه از تركي نويسي اجتناب مي نمودند. بنابراين عدم توجه خياباني به زبان تركي و در مقياس بزرگتر هويت تركي واكنشي به تركي زبان بودن روزنامه آذرآبادگان نبود، زائيده انديشه و مشي خياباني بود كه در آن ملت ترك و وطن آزربايجاني جائي نداشت.

دو-تجدد بيش از يكسال قبل از انتشار روزنامه آذرآبادگان شروع به نشر كرده بود و از همان آغاز نيز داوطلبانه به زبان فارسي منتشر ميشد. بنابراين فارسي نويسي تجدد نمي توانست به دليل ترس از مارك پان تركيسم خوردن به سبب تركي زبان بودن روزنامه آذرآبادگان كه يك سال و اندي بعد از او منتشر شده است باشد. بلكه عكس قضيه صادق است و نشريه آذرآبادگان به منظور اصلاح اشتباه و رفع انحراف فارسي زبان بودن تجدد كه پيشتر از آن منتشر مي شد، به زبان تركي انتشار يافته است. حتي تاكيد پيشه وري و فرقه دمكرات آزربايجان در سالهاي جنگ دوم جهاني بر زبان و هويت تركي (كه آنها را به اشتباه و در اثر دنباله روي از ترمينولوژي و سياستهاي استعماري روسيه، آزربايجاني مي ناميد)، در انتشار گسترده مطبوعات به زبان تركي نيز كاملا متاثر از اقدامات و اجرائات حاكميت نيمه مستقل-تحت الحمايه عثماني آزربايجان جنوبي در سالهاي جنگ جهاني اول و درس آموزي از آن در زمينه توجه به زبان تركي و اهميت دادن به انتشارات تركي و كشاندن توده مردم به صحنه سياسي با طرح مسئله زبان و از جمله انتشار نشريه تماما تركي آذرآبادگان بود.

سه-بازگشت به و ادراك هويت تركي، تركي گرائي دمكراتيك و تركي نويسي و انتشار نشريات تركي و استفاده از فرصتهاي منطقه اي و بين المللي در جهت منافع ملي خلق ترك، يعني همان كاري كه مجدالسلطنه و تقي رفعت و محسن رفعت و ابوالفتح علوي و ديگران انجام دادند، آن دورانديشي و حركت بجاي سياسي بود كه در آن مقطع و هر مقطع ديگري در طول يك صد و پنجاه سال گذشته مي بايست انجام ميشد، نه هزينه دادنهاي پي در پي آزربايجان براي نجات ايران، حركتهاي سياسي بي هويت و قيامهاي ماجراجويانه و در پيش گرفتن روشهاي تروريستي، دشمني با نيروهاي آزاديبخش عثماني و دولتي كه توسط آنها در شمال آزربايجان بوجود آمد (جمهوري خلق آزربايجان-مساوات) و همسوئي با داشناكها، آنهم بر اساس فارسگرائي و با فارسي نويسي و ... اينها خيالاتي است كه به جز خسران چيزي براي خلق ترك و آزربايجان جنوبي به ارمغان نياورده اند و نخواهند آورد.

گرچه‌يه هو!

2011-11-26T09:15:00.001-08:00

تاغي رفعه‌ت`ين محمه‌د امين رسولزاده`يه يازديغي آچيق مكتوب

(نامه سرگشاده تقي رفعت به محمدامين رسولزاده)

مئهران باهارلي

سؤزوموز

تقي رفعت، روشنفكر، اديب، سياستمدار و دولتمرد ترك، از نخستين نمايندگان ترك گرائي دمكراتيك و مدرن در آزربايجان جنوبي و برجسته ترين شخصيت در دو تشبث استقلال اين سرزمين در سالهاي جنگ جهاني اول است. وي در آزربايجان جنوبي نيمه مستقل- تحت الحمايه عثماني (٨ ژوئن ۱۹۱۸ تا اول اکتبر ۱۹۱۸) به نيروهاي آزاديبخش عثماني پيوست و منشي يوسف ضياء بيگ مشاور سياسي و فرهنگي اردوي نجات بخش عثماني در آزربايجان جنوبي گرديد. تقي رفعت در اين دوره از حيات سياسي نيمه مستقل آزربايجان جنوبي تحت حاكميت مجد السلطنه افشار اورومي والي منصوب عثماني بر آزربايجان جنوبي، سردبير روزنامه ملي تماما تركي آزرآبادگان، ارگان حزب اتحاد اسلام به رهبري يوسف ضياء بيگ- ميرزا علي هئيت بود. تقريبا يكسال و نيم بعد از خروج نيروهاي عثماني از آزربايجان جنوبي و با تشكيل جمهوري آزاديستان (٢٤ ژوئن١٩٢٠ تا ١١ سپتامبر ١٩٢٠) به رهبري شيخ محمد خياباني، كه باز هم به انفصال عملي آزربايجان جنوبي از ايران منجر شد، اينبار تقي رفعت به عنوان دست راست شيخ محمد خياباني، مسئوليت وزارت فرهنگ و تبليغات اين جمهوري مستقل را برعهده گرفت. تقي رفعت دو روز پس از كشته شدن شيخ محمد خياباني توسط نيروهاي دولت ايران در تبريز، به دست همان نيروها در حوالي اين شهر به قتل رسيد.

تقي رفعت در روند خودآگاهي ملي ترك در آزربايجان جنوبي و تاريخ استقلال وي داراي همان جايگاهي است كه محمد امين رسولزاده در آزربايجان شمالي از آن برخوردار است. با اين وصف جاي شگفتي نيست كه وي در ادبيات پان ايرانيستي-فارس مركز و روس پرستانه- استالينيستي، مانند محمد امين رسولزاده شخصيتي خائن و پان توركيستي منفور شمرده شود. چنانچه در روزنامه آزربايجان، ارگان فرقه دمكرات آزربايجان، يك عامل روسيه بنام نوروز به منظور تخريب شخصيت سياسي تقي رفعت، وي را پان توركيست مي نامد: "بوندان ماعد شئيخ`ين اطرافيندا اولانلارين ايچه‌ريسينده پان توركيزم طره‌فدارلارينا دا راست گليريك. "ميرزا تاغي خان رفعه‌ت" و تجه‌ددود روزنامه‌سينين اسكي باش موحه‌رريري اولان "ميرزا ابولفه‌تح خان عله‌وي" مشهور پان توركيزم طره‌فدارلاريندانديرلار كي شئيخ اونلاري صميمييه‌تله قارشيلاييپ حتتا فيرقه‌نين اورقاني اولان تجه‌ددود روزنامه‌سيني اونلارين ايختييارينا قويموشدور". پايان نقل قول. ترجمه نقل قول: "در ميان اطرافيان شيخ، با طرفداران پان تركيسم نيز مواجه مي شويم. ميرزا تقي خان رفعت و سردبير سابق روزنامه تجدد ميرزا ابوالفتح خان علوي، از طرفداران مشهور پان تركيسم بودند كه شيخ با صميميت با آنها برخورد كرده و حتي روزنامه تجدد، ارگان فرقه را در اختيار آنها گذارده بود.٣ شنبه، ١٣ آذر ١٣٢٤).

تقي رفعت اديب و نويسنده اي ولود بود. وي داراي آثار متعددي از نظم و نثر و شعر و مقاله و نمايشنامه و سخنراني و ترجمه به زبانهاي تركي، فارسي و فرانسه است. متاسفانه اين آثار تاكنون جمع آوري و منتشر نشده اند. يكي از مقالات بسيار مهم تقي رفعت به زبان تركي، نامه سرگشاده-مقاله اي است كه وي خطاب به ليدر فرقه مساوات و سردبير روزنامه آچيق سؤز، محمد امين رسول زاده در شماره ٦٨ روزنامه تجدد، ٢٣ ژانويه ١٩١٨ به سردبيري خود منتشر كرده است. در باره اين مقاله عامل روسيه، نوروز نام مذكور در روزنامه آزربايجان ارگان فرقه دمكرات آزربايجان چنين مي گويد: ("٥٩ شوماره‌ده‌ن ٨٦ شوماره‌يه قده‌ر تقي`نين مودورييه‌تيله يازيلان نومره‌له‌رده بيز ايبتيدا آچيق مكتوب، آچيق سؤز قزئتي ناشيري مؤحته‌ره‌م محمه‌د امين رسولزاده جنابله‌رينه عونوانلي بير تورك ديلينده يازيلميش مقاله‌يه راست گليريك. بو مقاله گؤرونور پان توركيسم طره‌فداري اولان تقي واسيطه‌سييله يازيليپدير. مقاله‌ده مولليف ايرشاد مجه‌ل.له‌سينده يازيلان تاريخي بير مقاله‌يه جاواب وئرمه‌ك ايسته‌ميشدير". پايان نقل قول. ترجمه نقل قول: "در شماره هاي ٥٩ تا ٨٦ [روزنامه تجدد] كه با مديريت تقي [رفعت] نشر مي شد، ما با مقاله اي نوشته شده به زبان تركي و با ابتداي "نامه سرگشاده به ناشر محترم [روزنامه] آچيق سؤز، جناب محمد امين رسولزاده" مواجه مي شويم. آنگونه كه ملاحظه مي شود اين مقاله توسط تقي [رفعت] كه پيرو پان توركيسم بود نوشته شده است. مولف اين مقاله، در صدد پاسخگوئي به مقاله اي تاريخي مندرج در مجله ارشاد برآمده است". ٢ شنبه، ١٤ آبان، ساي ٤٦. شئيخ محه‌ممه‌د خيياباني- يازان نوروز).

عبدالحسين ناهيدي آذر نيز در كتاب خود جنبش آزاديستان شيخ محمد خياباني (تبريز، نشر اختر، ص ٢٩٨)، به نامه سرگشاده تقي رفعت به محمد امين رسولزاده اشاره و در ضمن آن، ادعاهاي شگفت انگيز، نادرست و بي پايه اي را مطرح كرده است. وي پس از نقل و تائيد ادعاهاي پان ايرانيستي محيط طباطبائي و احمد كسروي در رابطه با اطلاق نام آزربايجان بر شمال آراس چنين مي گويد: "روزنامه تجدد نيز طي نامه ي شديداللحني كه خطاب به جناب محمد امين رسول زاده، ناشر روزنامه ي آچيق سؤز و ليدر فرقه ي مساوات در شماره ٦٨- ٢ دو ١٢٩٦ شمسي برابر ٢٣ ژانويه ١٩١٨ به زبان تركي قفقازي چاپ كرده، دلايل ارائه شده از سوي محمد امين رسول زاده را در مورد اين نامگذاري نادرست و "طفلانه" خوانده و بدين ترتيب نگراني خود را از اين نامگذاري اعلام كرده است". متاسفانه اين ادعاهاي عبدالحسين ناهيدي آذر، سرهم بندي اي بي پايه، دروغ محض و صد در صد ضد آن چيزي است كه تقي رفعت در نامه خود بيان كرده است. احيانا اگر ناهيدي آذر آشنا با زبان نوشتاري تركي مي بود و قادر به خواندن اصل نامه تركي تقي رفعت، همچو غلط فاحش و اشتباه مهلكي مرتكب نمي شد. اولا نامه تقي رفعت به محمد امين رسولزاده به تركي قفقازي نيست، بلكه به تركي عثماني-استانبولي است كه در دوره مورد بحث، زبان نوشتاري بسياري از نخبگان و نويسندگان ترك آزربايجان در شمال و جنوب آن نيز بود. وانگاه اصطلاح "تركي قفقازي" اصطلاحي پان ايرانيستي مي باشد كه به منظور ايجاد واگرائي و غيريت بين شمال و جنوب آراس، كه داراي زبان يگانه و مشتركي بنام "تركي" اند ايجاد شده است. ثانيا آنچه تقي رفعت در نامه خود "طفلانه" و "جاهلانه" خوانده، مقاله اي در روزنامه ارشاد مي باشد كه محمد امين رسولزاده بدان پاسخ داده است. بر عكس دروغپردازي و وارونه نمائي عبدالحسين ناهيدي آذر، تقي رفعت در اولين پاراگراف نامه خود، به صراحت تمام، جواب "مفصل" "ذات عالي" محمد امين رسولزاده به نوشته "جاهلانه" و "طفلانه" مندرجه در ارشاد را "صحيحترين و اساسي ترين بيانات" ايراد شده توسط شخصيتي "صلاحيتدار" معرفي كرده است.

تقي رفعت در اين نامه تاريخي، با ستايش بسيار از محمد امين رسولزاده ياد و با احترام فراوان بدو خطاب مي كند. وي در مكتوب خود، در تائيد سخنان محمد امين رسولزاده از يكي بودن مردم دو سوي ارس و يگانگي ملي و منشاء و تبار آنها سخن مي گويد و بر آزربايجان بودن دو سوي ارس تاكيد مي نمايد. وي اين امر را آنچنان غيرقابل ترديد و شك و شبهه مي شمارد كه مي گويد براي اثبات آن، حتي نيازي به اقامه حجت نيز نمي باشد. به عقيده تقي رفعت جنوب و شمال آزربايجان، علي رغم فراز و نشيب تاريخ، دو برادر همدرد و هم سرنوشت اند. وي اما در مقاله تاريخي خود، با لحني بسيار محترمانه و طرزي به غايت سازنده، نظر محمد امين رسولزاده مبني بر فارس شدگي تركان آزربايجان جنوبي را به چالش مي كشد. تقي رفعت آزربايجانيان دو سوي ارس را دعوت به صبر و تحمل و واقعگرائي مي كند. زيرا تنها با صبر و پايداري و تجربه اندوزي و تكامل و رسيدن زمان مناسب است كه اين دو برادر مي توانند زباني صميمي، واضح و مشترك، براي نزديكي و همگرائي و براي خطاب كردن به گذشته و آينده خويش دست يابند.

در زير متن اين نامه تاريخي به دو املاء فونتيك تركي و رسم الخط بكار گرفته شده در متن اصلي داده مي شود. (پايان نت مئهران باهارلي).

گرچه‌يه هو!!!

آچيق مكتوب [*]

ميرزا تاغي خان رفعه‌ت (ميرزا تقي خان رفعت)

تجه‌ددود (تجدد)- سايي ٦٨- ٢٣ اوجاق (ژانويه) ١٩١٨- اودگون (چهارشنبه) ٢ دلو، ئيلان ئيل ١٢٩٦

[*. مكتوبوموزون توركجه اولاراق تجه‌ددود`ده درج اولونماسينين، م. ا. رسولزاده جنابلارينا قارشي بير جميله-يي اده‌بييه كيمي تله‌ققي ائديلمه‌سيني آيريجا ريجا ائده‌ريز].

آچيق سؤز غزئته‌سي ناشير–ي مؤحته‌ره‌مي، محمه‌د امين رسولزاده جنابلارينا:

آزه‌ربايجان`ا دايير قافقاس مطبوعاتيندا تصادوف ائديله‌ن نشرييات دولاييسييلا، (ايرشاد) جريده-يي ايرانييه‌سينين ميللي و موحيقق بير نظه‌رييه‌ني مودافيعه اوچون درج ائتدييي جاهيلانه و عاده‌ته‌ن طيفلانه بير مقاله، ذات-ي عالينيزين موفه‌صصه‌ل بير جاوابينيزا مئيدان وئرميش؛ و بو وسيله ايله مساله‌ني اوزاقدان ياخيندان تعقيب ائيله‌يه‌نله‌ر، بونا دايير ان صحيح و اساسلي به‌ياناتي صلاحييه‌تدار بير آغيزدان ائشيتمه‌ك مووه‌ففه‌قييه‌تيني ايكتيساب ائتميشله‌ردير.

آزه‌ربايجان ايسمي ياد اولوندوغو زامان، طبيعي بير عاريضه عدد ائديله‌ن (آراس) سولارينين هانكي ساحيلينده مسكون بولونان خالق موراد ائديلديييني، در حال تعيين ائتمه‌يير و آرادا بير سو-ي تفاهوم (؟. متنده)، لوغه‌وي بير ايشتيباه حاصيل اولور كي، بونو ايزاله‌يه ذات-ي عالينيز آتيده‌كي وجهله ايبتيدار (١) ائدير و ديييرسينيز: "بوگون، مشهور بير جوغرافيا ايصطيلاحي اولماق اوزره آزه‌ربايجان كلمه‌سي آنجاق آراس`ين اؤته‌سينده و ايران قله‌مروووندا بولونان تبريز ويلايه‌تي ايله ارده‌بيل ماحالينا عله‌م اولموشدور. حالبو كي ايره‌وان، گنجه و باكي قوبئرنييالاري دخي بوگونكو سيياسي جوغرافيا ايله اولماسا دا قوومي جوغرافيا ايله همان آزه‌ربايجان`دير."

و بير آز داها اؤته‌ده علاوه ائديرسينيز: "قافقاسيا موسه‌لمانلاري اؤز توركجه‌له‌رينه آزه‌ربايجان توركجه‌سي، اده‌بيياتلارينا آزه‌ربايجان اده‌بيياتي، اؤز قوبئرنييالارينا دا روسييه آزه‌ربايجاني ديييرله‌ر. آزه‌ربايجان كلمه‌سي آذرآبادكان`دان موشته‌ق اولوب دا، وجه-ي ايشتيقاقي (آذر) ده‌ن ايسه، آذريله‌رين (آته‌ش پره‌ستله‌رين) طه‌واف ائتديكله‌ري آته‌شكه‌ده‌له‌ر، باكي اويزدي (٢) آثار-ي عتيقه‌سيني تشكيل ائتمه‌يير مي؟"

واقيعه‌ن شو بحث اولونان ممله‌كه‌تله‌رده ساكين بولونان خالق، او دره‌جه برابه‌ر ياشاميش و مورور-ي زامان ايله عئين-ي مؤثثه‌رات آلتيندا (يئكديگه‌رله‌شميش)له‌ردير كي، بونلارين هپ بير اصلده‌ن، بير عيرقدان دوغدوقلاريني ايثباتا ائحتيياج حيسس ائتمه‌ده‌ن بيله، بيري بيرله‌رينه (ايكي قارداش) كيمي بنزه‌مه‌كده اولدوقلاريني قبول ائيله‌مه‌ك گره‌كير.

باكي شهه‌رينده‌ن، ايران آزه‌ربايجاني`نين اقصا-يي حودودونا ايمتيداد ائديب ياييلان توپراقلاردا، آته‌ش پره‌ست دؤورونون زاييل اولماز آثاري باريز، غئير-ي قابيل-ي ايجتيناب بير صوره‌تده مووجود بولونماقدادير. (سوراخانا)داكي (آته‌شگاه) قديم ايرانيله‌ر اوچون بو اراضينين محره‌م و (اؤز) بير جؤولانگاه، بير (يورد) تشكيل ائتديييني ايدديعا ائده‌ن يالنيز و يئگانه بير دليل دئييلدير.

بورالاردا ايقامه‌ت ائده‌ن، ايران خانه‌دانينا منسوب قووم، آته‌شه تاپينميش و آته‌شه تاپينان اقوام آراسيندا موسته‌ثنا بير مؤوقئع ده ايحراز ائده‌بيلميشدير. بير دره‌جه‌ده بو حال بو ايقليمده حاكيم و مشهور بولونموشدور كي، او زامانين آته‌ش پره‌ستله‌ري عيندينده، ميلله‌ت و قوومييه‌ت مساييلينين ان زيياده مووضوع-ي بحث ائديلمه‌سي لازيم گله‌ن تقديرله‌رده بيله، (تبريز) حه‌واليسنده‌كي آزه‌ركه‌ده‌له‌ر موهوم و قطعي بير مووقئع توتماقدان گئري قالماميشدير. آزه‌ربايجاندا ايقاد اولونوب عنعه‌نه ائعتيبارييله هنوز تمامه‌ن اينطيفا قبول ائتمه‌ميش اولان (آزه‌ركه‌ده) اوجاقلاري، بو اقوامي، حراره‌تلي بير صهرييه‌تله (٣)، اقوام-ي ايرانييه نسلينه مزج ائتدييي كيمي، بو نسلين مهد-ي ظوهور و آرامي اولان مركه‌زله‌ره ده آته‌شين يوللار ايله ربط و وصل ائيله‌ميش ..... بو گونه پك ياخين بر زامانا قده‌ر، قيسمه‌ن بيله اولسون، اوره‌كله‌رينده عيرقي و نژادي بير تره‌ددود، بير شك، بير شوبهه اويانديرماميشدي.

موساوات فيرقه‌سينين فععال و مشهور ليدئري اولان ذات-ي عالينيز، مووجودييه‌تي ملحوظ بولونان هر نوع سو-ي تفاهومو آرادان قالديرماق انديشه‌سييله، مقاله‌نيزين نه‌هايه‌تله‌رينده شو سطري ده درج ائديرسينيز: "موناسيبه‌ت گلميشكه‌ن سؤيله‌يه‌ليم: بوتون ايرانليلار بيليرله‌ر كي آزه‌ربايجان دييينجه، بوتون بحثيميز، مودده‌عاميز، آنجاق روسييه قله‌مرووونداكي آزه‌ربايجان`دير. ايران آزه‌ربايجاني`نين تقديرات-ي سيياسييه‌سينه قاريشماق حاققيميز، حدديميز دئييلدير."

بو خوصوصدا ايراندا شيمدييه قده‌ر بير شوبهه واريد اولماميش، و ارباب-ي ووقوف عيندينده بو به‌ياناتا عئينييله موطابيق بير قناعه‌ت و ائعتيقاد-ي كاميل عاليمه‌ن مووجود بولونموشدور.

"آزه‌ربايجان بير ميلله‌ت ايسه، او ميلله‌تين، موته‌مه‌ددين بير ميلله‌ته ياخيشاجاق دره‌جه‌ده مطبوعاتا، موعاصير اده‌بيياتا، موعاصير مكته‌بله‌ره و آز چوخ تربييه-يي سيياسييه‌يه ماليك اولان قيسمي همان آراس شوماليندا ساكيندير. بونلار اؤزله‌رينين بير ميلله‌ت اولدوقلاريني داها روس ايستيبدادي آلتيندا ازيليركه‌ن درك ائتديله‌ر." دييه، ايران آزه‌ربايجاني حاققيندا ايتتيهام آميز، ازيجي، ... اولماق ايسته‌يه‌ن بير لهجه قوللانماق ائحتيياجيني، بيلمه‌ييز نه‌چون حيسس ائتميشسينيز؟ ... بو سؤزله‌ر، بير قاچ سنه اه‌ووه‌ل (فييوضات) ايله (حقاييق) غزئته‌له‌ري آراسيندا آچيليب، كندي ايملا اينشا غله‌طله‌رينه قارشي بيله موحافيظه‌ده‌ن عاجيز اولان (حقاييق) مودافيعينين اينهيزامييله نه‌هايه‌تله‌نه‌ن بير موناقيشه-يي قله‌ميييه‌ني ايخطار ائدير.

بو مساله او زامان هر تورلو اهه‌مييه‌تده‌ن عاري كيمي تله‌ققي ائديلميش و وقاييع-ي يووميييه-يي عادييه‌ده‌ن بيري كيمي، اولموش بيتمشدي. او ماضيني ائحيا ائتمه‌ك فيكرينده، طبيعي دئييليز.

صلاحييه‌تدار مقاله‌نيزين، بوتون مونده‌ره‌جاتينا مذكور مقاله‌ني ختم ائده‌ن ايكي سؤزون -هر تجاووز و تعه‌رروضو اؤنجه‌ده‌ن محكوم ائيله‌يه‌ن- قودسييه‌تي آلتيندا يئر وئرميشدينيز: "ايكي قارداش ميلله‌ت آراسينداكي اوخوووه‌ت-ي ايسلامييه نامينا" سرد اولونان موطاليعاتي، يئنيده‌ن بير موناقيشه طرزينه ايرجاع ائتمه‌ك آرزيسي- تكرار ائديريز- بيزده يوخدور. حتتا بو انديشه‌ده‌ن بيلكولييه‌ عاري بولونسا ايدي، ويجدانيميز ايستيطراد قبيلينده‌ن اولان بو موجمه‌ل موطاليعاتي دا بيزه منع ائيله‌ردي.

بير تاخيم وقاييع واردير كي تكه‌ررور ائتديكجه خاطيراتي اويانديرارلار. اويانانلاري داييمه‌ن ردد ائتمه‌ك، سوكوتا مجبور ائيله‌مه‌ك، بير داها اوياتماقلارينا باعيث اولابيله‌جه‌يي ايله ايشيميز يوخ. فقه‌ط مومكون اولان كيچيك كيچيك ايستيفاده فورصه‌تله‌ريني ده هبا و هده‌ر ائده‌بيله‌جه‌يي اوچون شايان-ي تاسسوف بير حره‌كه‌تدير.

تخه‌ططور ائتمه‌كده اولدوغوموز موناقيشه اثناسيندا ايدي كي تره‌ققيياتيني قابيل-ي لمس، مونته‌ظه‌م اوصوللار داييره‌سينده، تشهير ائده‌بيله‌ن بير ايسلام مده‌نييه‌تينده‌ن بحث ائده‌ركه‌ن، فييوضات`ين ايستيشهاد ائيله‌دييي ايستاتيستيق رقه‌مله‌ري موقابيلينده (حقاييق)ين، بير تورلو تثبيت و تقرير ائده‌مه‌دييي دلاييل محو اولوب مئيداندان چكيلميشله‌ردي.

بو ايكي غزئته بئينينده‌كي دوئللو، حقيقه‌ته‌ن ده ايكي جره‌يانين تلاقيگاهيندا حوصولا گله‌ن بير غله‌يان قده‌ر شوموللو و معنيدار ايدي. حقاييق، بؤيوك تضييقله‌ر آلتيندان، فيشقيران جره‌يانلارا قارشي او نحيف، باخوصوص تجهيزاتي ناقيص صحاييفييله موقاويمه‌ت گؤسته‌ره‌مه‌زدي ....

داها موكه‌ممه‌ل شراييط ايله حاضيرلانميش اولسا ايدي بيله، يئنه حقاييق`ين فييوضات`ا، ايستيفاضه (٤) جره‌يانلارينا غله‌به چالابيله‌جه‌يي شوبهه‌‌لي ايدي. موته‌عاقيبه‌ن حقاييق اينهيزاميني بير چوخ وقاييع داها، تووسيع ائده‌ره‌ك مساله‌يي بيله آرادان قالديريب، موعين و فاييق بير جره‌يانه، سربه‌ست يوللار آچميشدي.

ايقتيباس ائتديييميز پارچايي ذات-ي عالينيز شو صوره‌تله ختم ائديرسينيز: "معاريف و اده‌بيياتجا (روسييه آزه‌ربايجانليلاري) طيبق-ي ايران آزه‌ربايجاني كيمي فارسلاشميش ايكه‌ن (؟) روس پوليتيقييه‌سينين تضييقي آلتيندا اويانديلار."

هئيهات! (آراس) دالقالارينين، عصرله‌رده‌ن بري، گميريب دوردوغو ايكي قارداش آزه‌ربايجاني، -تاريخي يازان الل.ه‌ر- او دره‌جه ائويريب چئويرميش و بير شكلده‌ن ديگه‌ر بير شكله ايفراغ (٥) ايله، نهايه‌ت يئنه مووه‌ققه‌ت بير اؤيله شكل-ي ديگه‌رله مئيدانا آتميشدير كي، اگه‌ر چكديكله‌ري فلاكه‌ت، بوگونه قده‌ر تحه‌ممول ائتديكله‌ري مصاييب، بوتون مووجود آغيرليغييلا، اوموزلاري اوزه‌رينه چكمه‌ميش بولونسا ايدي، يئكديگه‌رله‌ريني تانيماغا، بيري بيرله‌رييله آنلاشماغا موشته‌ره‌ك بير زمينه، موتته‌حيد بير ليسان بيله بولماقدان عاجيز قالاجاقلاردي.

بيري بيرينده‌ن آيري بؤيوموش ايكي قارداش آراسيندا بوگون، يالنيز بير رابيطه، يالنيز بير علاقه مووجود: همده‌ردليك، نصيبداشليق!

جره‌يانلار، پيروقراملار، طبيعي ايميش كيمي پورشيدده‌ت اينهيماكله‌ر (٦)، بو ايكي قارداشي حايات چارپيشمالاريندا هه‌يه‌جانلي ماجه‌رالارا سووق ائده‌ركه‌ن، ظن ائديريز كي بوگون ان زيياده موناسيب حره‌كت صبر و سوكوت و تحه‌ممولده‌ن باشقا بير شئي اولاماز.

گؤزله‌يه‌ليم .... زامان گلسين و بير آز داها تجروبه‌ديده، بير پارچا داها موته‌كاميل ايكي قديم قارداش- حاياتين غاميض مساييليني بير تورلو حل ايله دئييل- نظه‌ريياتي حاياتا تطبيق ايله اوغراشميش، بوروشموش آلينلاريني بيري بيرينه ياخلاشديراراق داها واضيح، داها صميمي ليسانلارلا ماضيده‌ن و ايستيقبالدان بحثه گيريشسينله‌ر .....

------------------------------------------------------------------------------

١-ايبتيدار (ابتدار. ع.): چتين و توداملي (تهليكه‌لي) بير ايشه ال آتما، گيريشمه

٢-اويزدي: ؟

٣-صهرييه‌ت (صهريه. ع.): ائوله‌نيپ دويون ائتمه‌ك

٤-ايستيفاضه (استفاضه. ع.): اؤفكه‌لي اولما، قيزقينليق

٥-ايفراغ (افراغ. ع.): قاليبا تؤكمه، اريديپ بيچيمله‌نديرمه

٦-اينهيماك (انهماك. ع.): آشيري اؤزه‌نله بير ايشه گيريشمه

آچيق سوز غزته‌سي ناشر محترمي، محمد امين رسول زاده جنابلرينه:

مكتوبمزڬ توركجه اولارق تجددده درج اولونماسنڬ م. ا. رسول زاده جنابلرينه قارشي بر جميله ادبيه گبي تلقي ايديلمه‌سني آيريجه رجا ايده‌رز.

آذربايجانه دائر، قفقاس مطبوعاتنده تصادف ايديلن نشريات دولاييسيله، (ارشاد) جريده ايرانيه‌سنك ملي و محق بر نظريه‌يي مدافعه ايچون درج ايتديكي جاهلانه و عادتاً طفلانه بر مقاله، ذات عاليكزڬ، مفصل بر جوابكزه ميدان ويرمش و بو وسيله ايله، مساله‌يي اوزاقدن ياقيندن، تعقيب ايله‌ينلر، بوكا دائر اڬ صحيح و اساسلي بياناتي، صلاحيتدار بر آغزدن ايشيتمك موفقيتني اكتساب اتمشلردر.

آذربايجان اسمي ياد اولونديغي زمان، طبيعي بر عارضه عد ايلدين (آراس) صولرينك هانكي ساحلينده مسكون بولونان خلق مراد ايديلديكي، در حال، تعين ايتمه‌يور، و آراده بر سوء تفاهم (؟)، لغوي بر اشتباه حاصل اوليور كه بونو ازاله‌يه، ذات عاليكز، آتيده‌كي وجهله ابتدار ايدييور و دييورسكز: "بوگون، مشهور بر جغرافيا اصطلاحي اولمق اوزره آذربايجان كلمه‌سي آنجق ارسڬ اوته‌سنده و ايران قلمرونده بولونان تبريز ولايتي ايله اردبيل محالنه علم اولمشدر. حالبو كه ايروان كنجه، و باكو غوبرنيالري دخي بوكونكي سياسي جغرافيا ايله اولماسه ده قومي جغرافيا ايله همان آذربايجان‌در."

و بر آز دها اوته‌ده علاوه ايدييورسكز: "قفقاسيا مسلمانلاري اوز توركجه‌لرينه آذربايجان توركجه‌سي، ادبيات‌لرينه آذربايجان ادبياتي، اوز غوبرنياله‌رينه ده روسيه آذربايجاني دييورلر. آذربايجان كلمه‌سي آذرآبادكان‌دن مشتق اولوب ده وجه اشتقاقي (آذر)‌دن ايسه آذريلرڬ، (آتش پرستلرك) طواف ايتدكلره آتشكده‌لر، باكو اويزدي (؟) آثار عتيقه‌سني تشكيل ايتميورمي؟"

واقعا شو بحث اولونان مملكتلرده ساكن بولونان خلق، او درجه برابر ياشامش، و مرور زمان ايله، عين مؤثرات آلتينده، (يكديگرلشمش)لردر كه، بونلرڬ هپ بر اصلدن، بر عرقدن طوغدقلريني اثباته احتياج حس ايتمه‌دن بيله، بري برلرينه (ايكي قارداش) كبي بكزه‌مكده اولدقلريني قبول ايله‌مك كره‌كير.

باكو شهرندن، ايران آذربايجانڬ اقصاي حدودينه امتداد ايدوب ياييلان طوپراقلرده، آتش پرست دورينڬ زائل اولماز آثاري، بارز، غيرقابل اجتباب بر صورتده موجود بولونمقده‌در. (سوراخانه)ده‌كي (آتشكاه) قديم ايرانيلر ايچون بو راضينك محرم، و (اوز) بر جولانكا، بر (يورد) تشكيل ايتديكني ادعا ايدن يالكز و يكانه بر بر دليل دكلدر.

بورالرده اقامت ايدن، ايران خانداننه منسوب قوم، آتشه تاپينمش و، آتشه تاپينان اقوام آراسنده، مستثنا بر موقعده احراز ايده بيلمشدر. بر درجه‌ده، بو حال، بو اقليم‌ده حاكم و مشهور بولونمشدر كه، او زمانڬ آتش پرستلري عندنده، ملت و قوميت مسائلنڬ اڬ زياده، موضوع بحث ايديلمه‌سي لازم كلن تقديرلرده بيله (تبريز) حوليسنده‌كي آذركده‌لر مهم و قطعي بر موقع طوتمقدن گيري قالمامشدر. آذربايجانده ايقاد اولونوب، عنعنه اعتباريله هنوز تماما انطفا قبول ايتمه‌مش اولان (آذركده) اوجاقلري، بو اقوامي، حرارتي بر صهريتله (؟)، اقوام ايرانيه نسلنه مزج ايتديكي كبي، بو نسلك مهد ظهور و آرامي اولان مركزلره ده آتشين يوللر ايله ربط و وصل ايله‌مش ..... بو كونه پك ياقين بر زمانه قدر، قسما بيله اولسون، يوركلرنده عرقي و نژادي بر تردد، بر شك، بر شبهه اوياندرمامشدي.

مساوات فرقه‌سنڬ فعال و مشهور ليدري اولان ذات عاليڬز، موجوديتي ملحوظ بولونان هر نوع سوء تفاهمي آرادان قالديرمق انديشه‌سيله، مقاله‌ڬزڬ نهايتلرنده شو سطر ايده درج ايدييورسكز: "مناسبت كلمشكن سويليه‌لم: بوتون ايرانليلر بيليرلر كه آذربايجان ده‌ينجه، بوتون بحثمز، مدعامز، آنجق روسيه قلمرونده‌كي آذربايجان‌در. ايران آذربايجانن تقديرات سياسيه‌سنه قاريشماق، حقمز، حديمز دكلدر."

بو خصوصده، ايرانده، شمدي‌يه قدر بر شبهه وارد اولمامش، و ارباب وقوف عندنده، بو بياناته عينيله مطابق بر قناعت و اعتقاد كامل عالما موجود بولونمشدر.

"آذربايجان بر ملت ايسه، او ملتڬ، متمدن بر ملته ياقيشاجق درجه‌ده مطبوعاته، معاصر ادبياته، معاصر مكتبلره و آز چوق تربيه سياسيه‌يه مالك اولان قسمي همان ارس شمالنده ساكن‌در، بونلر اوزلرينك بر ملت اولدوقلريني دها روس استبدادي آلتنده ازيليركن درك ايتديلر." ديه، ايران آذربايجاني حقنده اتهام آميز، ازيجي، ... اولمق ايستين بر لهجه قوللانمق احتياجني، بيلمه‌يز نيچون حس ايتميشسكز؟ ... بو سوزلر، بر قاج سنه اول (فيوضات) ايله (حقايق) غزته‌لري آراسنده آچيلوب، كندي املا انشا غلطلرينه قارشي بيله محافظه‌دن عاجز اولان (حقايق) مدافعنڬ انهزاميله نهايتله‌نن بر مناقشه قلميه‌يني اخطار ايديور.

بو مسئله، او زمان، هر دورلو اهميتدن عاري كبي تلقي ايدلمش و وقايع يوميه عاديه‌دن بري كبي، اولمش بيتمشدي. او ماضي‌يي احيا ايتمك فكرنده، طبيعي دكلز.

صلاحيت دار مقاله‌كزڬ، بوتون مندرجاتنه مذكور مقاله‌يي ختم ايدن ايكي سوزڬ -هر تجاوز و تعرضي اوڬجه‌دن محكوم ايله‌ين- قدسيتي آلتنده ير ويرمشديكز. "ايكي قارداش ملت آراسنده‌كي اخوت اسلاميه نامنه" سرد اولونان مطالعاتي، يكيدن بر مناقشه طرزينه ارجاع ايتمك آرزوسي- تكرار ايديورز- بزده يوقدر. حتي، بو انديشه‌دن، بالكليه عاري بولونسه ايدي، وجدانمز، استطراد قبيليندن اولان، بو مجمل مطالعاتينده بزه منع ايلردي.

بر طاقم وقايع واردر كه تكرر ايتديكجه خاطراتي اويانديررلر. اويانانلري دائما رد ايتمك، سكوته مجبور ايله‌مك، بر دها اوياتماقلرينه باعث اولابيله‌جكي ايله ايشمز يوق. فقط، ممكن اولان كوچك كوچك استفاده فرصتلريني ده هبا و هدر ايده‌بيله‌جكي اوچون شايان تاسف بر حركتدر.

تخطر ايتمكده اولديغمز مناقشه اثناسنده ايدي كه ترقياتني قابل لمس، منتظم اصوللر دائره‌سنده، تشهير ايده‌بيلن بر اسلام مدنيتندن بحث ايدركن، فيوضاتڬ استشهاد ايله ديكي ايستاتيسيق رقملري مقابلينده (حقايق)‌ڬ، بر درلو تثبيت و تقرير ايده‌مه‌ديكي دلائل محو اولوب ميداندن چكلمشلردي.

بو ايكي غزته بيننده‌كي دوئللو، حقيتنده ايكي جريانك تلاقيكاهنده حصوله كلن بر غليان قدر شموللي و معنيدار ايدي. حقايق، بويوك تضييقلر آلتندن، فيشقيران جريانلر، قارشي او نحيف، باخصوص تجهيزاتي ناقص صحائفيله مقاومت كوستره‌مزدي ....

دها مكمل شرائط ايله حاضرلانمش اولسه ايدي بيله ينه حقايقڬ، فيوضاته، استقساضه (؟) جريانلرينه، غلبه چالابيله‌جكي شبه‌لي ايدي. متعاقبا حقايق انهزامني بر چوق وقايع دها، توسيع ايده‌رك مسئله‌يي بيله آرادان قالديروب، معين و فائق بير جريانه، سربست يوللر آچمشدي.

اقتباس ايتديكمز پارچه‌يي ذات عاليكز شو صورتله ختم ايديورسكز: "معارف و ادبياتجه (روسيه آذربايجانليلري) طبق ايران آذربايجاني كبي فارسلاشمش ايكن (؟) روس پوليتقيه‌سنڬ تضييقي آلتنده اويانديلار."

هيهات! (آراس) طالغه‌لرينك، عصرلردن بري، كميروب طورديغي ايكي قارداش آذربايجاني، -تاريخي يازان اللر- او درجه ئويرب چه‌ويرمش، و بر شكلدن ديگر بر شكله افراع ايله نهايت ينه موقت بر اويله شكل ديگرله ميدانه آتمشدر كه، اگر چكدكلري فلاكت، بوكونه قدر تحمل ايتديكلري مصائب، بوتون موجود آغيرلغيله، اوموزلري اوزرينه چكمه‌مش بولونسه ايدي، يكديكرلريني طانيماغا، بري برلريله آكلاشمغه مشترك بر زمينه، متحد بر لسان بيله بولمقدن عاجز قالاجقلردي.

بري برندن آيري بويومش ايكي قارداش آراسنده بوگون، يالكز بر رابطه، يالكز بر علاقه موجود: همدردلك، نصيبداشلق!

جريانلر، پروغراملر، طبيعي ايمش كبي پرشدت انهماكلر، بو ايكي قارداشي، حيات چارپشمالرنده، هيجانلي ماجرالره سوق ايدركن، ظن ايدييورز كه بوكون، اڬ زياده مناسب حركت صبر و سكوت و تحملدن بشقه بر شي اولاماز.

كوزله‌يه‌لم .... زمان كلسين و بر آز دها تجربه‌ديده، بر پارچه دها متكامل ايكي قديم قارداش- حياتك غامض مسائلني بر درلو حل ايله دكل- نظرياتي حياته تطبيق ايله اوغراشمش، بوروشمش آلنلريني بري برينه ياقلاشديرارق دها واضح، دها صميمي لسانلرله ماضيدن و استقبالدن بحثه كيريشسونلر .....

2011-11-06T20:00:00.001-08:00

TAJADDOD
(Modernity), a newspaper published as the official organ of the Democratic Party of Azerbaijan, of which a total of 202 issues appeared in Tabriz.

TAJADDOD (Modernity), a newspaper published as the official organ of the Democratic Party of Azerbaijan, of which a total of 202 issues appeared in Tabriz between 16 Jomādā II 1335/7 April 1917 and 14 Ḏu’l-ḥejja 1338/29 August 1920. Though licensed as a weekly, the paper appeared twice a week in the early months of its publication, but in its last year, and during the exile of Ḵiābāni by the occupying Ottoman forces, it appeared with long interruptions. It was published in the Omid printing house in 4 four-column pages measuring 35 by 22.5 and 53 by 35.5 cm and carried no illustrations. The annual subscription was 4 qerāns in Tabriz. miscellaneous issues of the paper are held at the central library of Tehran University, the University of ʿAllāma Ṭabāṭabāʾi in Shiraz, and at the Institute of Contemporary History of Iran in Tehran.

Abu’l-Qāsem Foyużāt was the nominal publisher of the paper in its first two years, because Shaikh Moḥammad Ḵiābāni, its founder and actual publisher, had been unable to secure a license in his own name. He eventually succeeded in Šawwāl 1337/July 1919, after fifty-eight issues had been published, in having the paper registered in his own name (Bayāt and Kuhestāni, eds., p. 368; Barādarān-e Šokuhi, p. 292).

The first chief editor of the paper was Abu’l-Fatḥ Ḵiābāni, who, after the 58th issue, was replaced by Taqi Refʿat (d. 1 Moḥarram 1339 Š./14 September 1920). The latter had played an invaluable role in the paper from its inception, and a great deal of its fame and legacy is owed to his contributions. His name, however, was dropped from the paper after the 86th issue.

Tajaddod’scentral concern was politics, but it also paid a considerable attention to cultural, social, and literary issues. Dedicated to “the spreading of democratic ideas” (Bayāt and Kuhestāni, eds., p. 368), it published refined versions of Ḵiābāni’s fiery speeches as well as articles by Taqi Refʿat, both permeated with nationalistic fervor and praise for liberty. In a special column devoted to “Modernity in literature” (“Tajaddod dar adabiyāt”) the paper exemplified its enthusiastic advocacy for radical changes and innovation in the traditional Persian literature by compositions from Taqi Refʿat, Šams Kasmāʾi, and Jaʿfar Ḵāmenaʾi, and as put by one observer, the paper manifested “a highly meaningful spirit” (Gol-e zard 9/2, 24 Rabiʿ I 1338/ 17 December 1919). These innovations, however, led to a heated debate between Tajaddod and some papers and journals in Tehran, such as Dāneškada (q.v.; cf. especially Ārianpur, pp. 436-45, 452-55; Armaḡān 9-10, Āḏar1298-Bahman 1299 Š/December 1921-January 1922, pp. 287-88). The most serious drawback of the paper was that the verses it printed were all modeled in form and phraseology after the new literary styles current in the Ottoman Turkey; and as result, many of the Turkified Arabic words and phrases it used lacked the fluency and expressiveness which were imperative for the appeal of the new literary movement it was hoping to generate. Nevertheless, those concerned with the history of the Persian journalism all have generally praised Tajaddod, which in words of one of them was “a very serious and visionary paper” (Ārianpur, p. 224).

Bibliography:

ʿAli Āḏari, Qiām-e Šayḵ Moḥammad Ḵiābāni, Tehran, 1945.

Yaḥyā Ārianpur, Az Ṣabā tā Nimā II, pp. 208-11. Bāmdād, Rejāl II, pp. 197-98.

Sirus Barādarān-e Šokuhi, “Az Āḏarbāyjān tā Āzādistān: sayr-i goḏarā dar ruz-nāmahā-ye Tabriz, 1275 Hq-320 Š,” in Yak-i qaṭra bārān: jašn-āma-ye Ostād Doktor ʿAbbās Zaryāb Ḵoʾi, ed. Aḥmad Tafażżoli, Tehran, 1991, pp. 279-97.

Kāva Bayāt and Masʿud Kuhestāni-nežād, eds., Asnād-e maṭbuʿāt (1286-1320 Š), Tehran, 1992, I, pp. 367-68.

Aḥmad Kasravi, Tāriḵ-e hijdah-sāla-ye Āḏarbāyjān, Teran, 1976.

Idem, Qiām-e Šayḵ Moḥammad Ḵiābāni, ed. Moḥammad-ʿAli Homāyun Kātuziān, Tehran, 1997, pp. 122-24, 130.

Guʾel Kohan, Tāriḵ-e sānsur dar maṭbuʿāt-e Irān, 2 vols., Tehran, 1984, II, pp. 676-78, 680, 752-54.

Ḥosayn Omid, Ketāb-e tāriḵ-e farhang-e Āḏarbāyjān, Tabriz, 1954, II, pp. 25-26.

Raḥim Raʾis-niā and ʿAbd’l- Moḥsen Nāhid, Do mobārez-e jonbeš-e mašruṭa: Sattār Ḵān wa Šayḵ Moḥammad Ḵiābāni, Tabriz, 1970, pp. 229-46.

Ṣadr Hāšemi, Jarāʾed wa majallāt II, pp. 105-6.

“Šarḥ-e ḥāl(l) wa eqdāmāt-e Šayḵ Moḥammad Ḵiābāni,” Irān-šahr, Berlin, 1925.

Mortażā Solṭāni, Fehrest-e ruz-nāmahā-ye fārsi dar majmuʿa-ye ketāb-ḵāna-ye makazi wa markaz-e asnād-e Danešgāh-e Tehrān, Tehran, 1975, no. 96.

Moḥammad Moḥiṭ Ṭabāṭabāʾi, Tāriḵ-e taḥlili-e maṭbuʿāt-e Irān, Tehran, 1981.

(NASSEREDDIN PARVIN)
December 18, 2004

(Nassereddin Parvin)

Originally Published: July 20, 2004

Last Updated: July 20, 2004
.

2010-01-27T17:39:00.000-08:00

ياخين تاريخيميزين دوغرو تحليلي

سايين مئهران باهارلي

گئج ده اولسا يازينيزي و يوروملارين بير قيسميني اوخودوم.

http://www.facebook.com/notes/mehran-bahari/nwsth-rwsny-byk-w-jwbyh-tqy-rny-bh-n-bks-wl/274663746110

نظه ره بئله گلير كي خيياباني مساله سي داها چوخ ديققه ت چكميشدير. من ايراندا توركجه مطبوعات و نشرييات تاريخي و ديل اؤزه لليكله ري اوزه رينده چاليشيركه ن، تجه ددود (تجدد) قزئتي و خيياباني حره كه تيني داها درينده ن اؤيره نمه شانسينا صاحيب اولدوم. آلديغيم نتيجه سيزين يازيدا بليرتدييينيز سونوجلا همه ن همه ن عئينيدير. من ده سيزين كيمي سيياسي شخصييه تله ريميز حاققيندا اوبژئكتيو اينجه له مه ياپمانين زاماني گلدييي دوشونجه سينده يه م. بو شخصييه تله رده ن بيري ده شيخ محه ممه د خيياباني`دير. بو موباريز و حوررييه تچي ليدئر حاققيندا فيكيرله ريمي بو شكيلده اؤزه تله يه بيله ره م:

١-خيياباني، سوئت رهبه رلييي طره فينده ن و قوزئي آزه ربايجان آيدينلاري آراجيليغي ايله اولدوغوندان داها چوخ بؤيودولموشدور. اونون سبه بله ري آشاغيداكي خوصوصلار اوخوندوقدان سونرا راحاتليقلا آنلاشيلابيله ر.

٢-خيياباني`نين موباريزه يه باشلاديغي دؤنه م توركلوك آچيسيندان چوخ اؤنه مليدير. چونكو
الف-تورك قاجار دئوله تي آوروپاليلار و فارس آيدينلاري طره فينده ن ضعيفله مه كده ايدي.

ب-قوزئي آزه ربايجاندا رسولزاده`نين باشچيليغيندا آزه ربايجان تورك جومهورييه تي قورولموشدو.
ج-توركييه ده آتاتورك`ون باشچيليغيندا قورتولوش و ايستيقلال ساواشي باشلاميشدي.

خيياباني بير طره فده ن ايسته مه ده ن قاجار دئوله تيني ضعيفله ديركه ن، باشقا بير طره فده ن ايسته يه ره ك يئني قورولموش آزه ربايجان جومهورييه تينه قارشي چيخيردي. آيريجا عوثمانليلارا قارشي موباريزه آپارماقلا بيرليكده قورتولوش ساواشيني دا دسته كله مه كده ن ايمتيناع ائديردي.

٣-قوزئيده آزه ربايجان تورك جومهورييه تي هله ايش باشيندا ايكه ن، خيياباني گونئي آزه ربايجان`ين آديني ده ييشه ره ك آزاديستان قويدو. چونكو خيياباني آراز`ين او تايينين آزه ربايجان دئييل، آران اولدوغونا اينانيردي.

٤-تاريخي آزه ربايجان آديني ده ييشديرمه ك خيياباني يئتگيسي ديشيندايدي و بئله بير ايش ساده جه ميللي رئفئراندوم شكلينده، هم ده گره كيرسه ياپيلمالي ايدي. آيريجا خيياباني`نين سئچدييي آزاديستان آدي، فارسجايدي. حالبوكي راحاتليقلا توركجه بير آد سئچه بيله ردي.

يازديقلاريم كسينليكله مرحوم خيياباني`نين حوررييه تچي دوشونجه له ريني كيچيمسه مه ك و يا اونون شخصييه تينه كؤلگه دوشورمه ك اوچون دئييل. ساده جه ياخين تاريخيميزين دوغرو تحليليني ياپماق نييه تي ايله دير.

مئهران به يه بو قونونو آچديغي اوچون سونسوز تشه ككورله ر.

ريضا هئيات (رضا هئيت)

آزادستان در دام تركي ستيزي و خودزني

2009-03-15T09:03:00.001-07:00

نوشته روشني بيك و جوابيه تقي اراني به آن

مئهران باهارلي

ائلگون، بوز آيي، سيغير ايلي
Elgün, Boz Ayı, Sığır İli
شنبه، ٦ فوريه- ٢٠٠٩

سؤزوموز

دولت عثماني و تركهاي ايران در اوائل قرن بيستم

در اواخر قرن نوزده و اوائل قرن بيستم، دولت عثماني كه قدرتي منطقه اي و جهاني بود، عمدتا سياستهاي بسيار درست و واقع گرايانه اي را در مقابل تركان ايران و آزربايجان جنوبي و در دو محور دولت تركي-آزربايجاني قاجار و توده مردم تركزبان ساكن در ايران اتخاذ كرده بود. مولفه هاي اساسي اين سياستها عبارت بودند از:
١-كوشش براي ايجاد شعور ملي و سرعت دادن به تشكل ملي تركزبانان پراكنده در سراسر ايران شامل شمال غرب، جنوب و شمال شرق آن (و تركمن زبانان ساكن در شمال شرق آن)؛ سعي براي ايجاد مفاهيم "ملت ترك" از تركزبانان آزربايجاني پراكنده در ايران و قفقاز، و "وطن آزربايجاني" در ميان تركان ساكن در شمال غرب ايران،

٢-سعي در بهبود و تعميق روابط همه جانبه بين دولتين عثماني و قاجاري به عنوان دو آخرين دولت بازمانده ترك در تاريخ. قابل ذكر است كه هر دو اين دولتها در سراسر قرن نوزده و آغاز قرن بيستم معروض به سياستهاي توسعه طلبانه و تجاوزات نظامي دول امپرياليستي اروپائي-مسيحي بريتانيا، روسيه و ... بوده اند،

٣-سعي در گسترش آزاديهاي اجتماعي، جريان دمكراسي خواهي و عدالت طلبي در ايران از طريق حمايت مستقيم از رفرمهاي اجتماعي و سياسي دولت قاجاري و حمايت غير مستقيم از حركت مشروطه خواهي با اقداماتي از قبيل اعطاي پناهندگي و دادن مامن به سيل روشنفكران و ناراضيان مهاجر و فراري ايراني اعم از فارس و ترك، دادن مجوز به نشريات مشروطه خواه متعدد در خاك عثماني از قبيل اختر (ميرزا طاهر تبريزي)، شركت عملي دسته جات مسلح مجاهدين عثماني در حركت مشروطه از طريق آموزش نظامي مجاهدين ترك آزربايجاني و بعضا شركت مستقيم در برخي از نبردها،

٤-سعي در جهت از بين بردن خرافات اسلامي و در راس آنها تفرقه و دشمني سني-شيعي، كوشش براي بوجود آوردن اتحاد و جبهه واحد مسلمانان از هر فرقه و مذهب در مقابل اتفاق دولتهاي استعماري مسيحي اروپائي-غربي و در اين راستا بكار بردن دكترين "اتحاد اسلام" و حمايت از تئوريسين برجسته آن سيد جمال الدين افغاني (اصلا از تركهاي آزربايجان جنوبي، بلوك افشار اسدآباد واقع در استان همدان فعلي)،

٥-كوشش براي بسيج توده هاي ترك در آزربايجان جنوبي و ايجاد روحيه مقاومت در آنها براي مقابله مسلحانه با دستجات و شبه نظاميان ارمني-آسوري كه در دهه دوم قرن بيستم در مناطق غربي آزربايجان جنوبي دست به كشت و كشتار وسيع تركان و غصب و الحاق سرزمينهاي تركي-آزربايجاني زده بودند، و در مواردي آزادسازي شهرهاي اشغال شده آزربايجان جنوبي مانند اورميه، ديلمقان، خوي، .... از اشغالگران ارمني-آسوري توسط ارتش عثماني (در شهرهاي متعدد آزربايجان غربي مزارهاي عساكر عثماني شهيد شده در اين عملياتها موجودند).

پس از فروپاشي دولت عثماني، اتحاد استراتژيك در حال شكل گيري نخبگان سياسي و نظامي عثماني با تركان ايران نيز از هم گسست. با روي كار آمدن آتاترك و ايجاد جمهوري تركيه، دولت جديد اين كشور تلاشي ناكام براي بازگرداندن احمد شاه قاجار به تخت سلطنت را آزمود. اما پس از آن و با مبنا گرفته شدن "ميثاق ملي" در سياست خارجي اين كشور، آنكارا تدريجا تغيير موضع داده و به متحد حاكميت قوم فارس در ايران يعني رژيم پهلوي تبديل گرديد. اين اتحاد در دوره جنگ سرد و قرار گرفتن تركيه و ايران در يك جبهه بر عليه بلوك شرق و ايجاد پيمان سنتو مستحكمتر شد. همسوئي و همكاري ايجاد شده بعدها پس از تاسيس جمهوري اسلامي و وارد شدن مساله كرد در تركيه به فاز مسلحانه تعميق، و بدنبال اقتدار جريانات منسوب به اسلام سياسي در اين كشور به اتحادي استراتژيك بين دولت تركيه و بنيادگرايان فارس حاكم بر ايران تبديل گرديد.

كج فهمي و اپيدمي خودزني نخبگان ترك ايران

در دهه هاي آخر قرن نوزده و اوائل قرن بيستم مديريت ماهرانه حمايتهاي سياسي و نظامي عثماني از سوي رهبران سياستمدار، پراگماتيك و مدبر شمال آزربايجان و در راس آنها محمد امين رسولزاده، منجر به ايجاد جمهوري خلق آزربايجان در قفقاز شد. اما در جنوب ارس، عكس اين حادثه رخ داد. اپيدمي از خودبيگانگي و خودزني در مقياس كلي و نبود مطلق آگاهي ملي و درايت سياسي در ميان رهبران، نخبگان و روشنفكران ترك ايران و آزربايجان كه در جنبش مشروطه به اوج خود رسيده بود در كوتاه مدت منجر به ساقط شدن دولت تركي آزربايجاني قاجار و خارج شدن حاكميت يك هزار ساله ايران از دست تركان گرديد.

حادثه كج فهمي مواضع مترقي و مثبت دولت عثماني نسبت به تركان ايران، پي نبردن به اهميت استراتژيك آن براي آزربايجان جنوبي، بي كفايتي و عجز در بكار بردن اين فرصت تاريخي طلائي و نادر بدست آمده در راستاي منافع ملي تركان ايران و آزربايجان جنوبي از سوي رهبران، نخبگان و روشنفكران ترك و آزربايجاني و حركت آنها به سوي دشمني با عثماني و دولت جمهوري خلق آزربايجان (مساوات) و ترك گريزي و ترك ستيزيشان، همه در همين زمينه و به عنوان بخشي از اپيدمي از خودبيگانگي و خودزني قابل توضيح اند. ترك ستيزي و دشمني با عثماني و حكومت مساوات علاوه بر افراطيون فارس و ارمني آن دوره، در ميان بسياري از شخصيتهاي امروز مقبول شمرده شده ترك و آزربايجاني نيز مشاهده مي شود.

آزادستان در دام تركي ستيزي و خودزني

شيخ محمد خياباني و حركت تحت رهبري وي آزادستان نيز به دام اپيدمي خودزني گرفتار آمده اند. شيخ محمد خياباني، روحاني اي لائيك با تمايلات چپ و آزاديخواهانه و مبارزي بيباك و صريح اللهجه بر عليه استبداد داخلي و استعمار انگليس بود كه مانند هزاران سياسي ديگر در تاريخ معاصر ايران و آزربايجان، جان خود را در راه تحقق آرمانهايش باخت. حركت خياباني- آزادستان در مجموع حركتي آزاديخواهانه و بيش از آن حركتي بلشويك گرايانه و بر ضد انگليس بود. اما بر اساس منابع، مدارك و شواهد موجود خياباني و سران حركت تحت رهبريش، اساسا قائل به وجود ملتي به نام ترك در ايران و وطني بنام آزربايجان نبوده و طبيعتا تعريفي از منافع ملي ملت ترك و وطن آزربايجاني نيز نداشته اند. از آنجائيكه آنها در صدد استفاده از حق تعيين سرنوشت براي تركان ايران و آزربايجان و ايجاد دولتي ملي نبوده اند، لاجرم از درك ارزش تاريخي سياستها و حمايتهاي عثماني در آن برهه زماني براي وصول به اين آمال نيز عاجز بوده اند. در نتيجه اين زيرساخت ذهني غيرملي و ايران محورانه است كه رهبران اين حركت به همراه خود آن، گام به گام به دامان سياستهاي ضد تركي و ضد آزربايجاني در غلطيده و به عرصه تركي ستيزي و خودزني علني كشانيده شدند. در ادامه اين روند، آنها به دشمني با بخش مستقل شده آزربايجان در شمال ارس و رو در روئي با نيروهاي آزاديبخش عثماني كه در آن مقِطع زماني در همسوئي مطلق با منافع ملي ملت ترك و وطن آزربايجاني عمل كرده و در حال جنگ با دو دولت استعماري بريتانيا و روسيه و همچنين شبه نظاميان ارمني و آسوري در شمال غرب ايران بودند پرداختند.

دمكراتهاي تبريز در جريان كشتار تركان غرب آزربايجان توسط ارمنيان و آسوريها، در خبطي تاريخي جانب دسته دوم را گرفته و بر عليه توده ترك مقاومت كننده شهرهاي اورميه و خوي و سلماس و ... و ارتش رهائي بخش عثماني موضعگيري كردند. آنها آذرآبادگان روزنامه تركي زبان عثمانيان در تبريز را توقيف و تقي رفعت بنيانگذار اين نشريه را از حزب اخراج نمودند. (روزنامه آذرآبادگان شعار ترك بودن آزربايجان را مي داد، به ايجاد سنت تركي نويسي در آزربايجان جنوبي اهتمام مي ورزيد، بر عليه سياستهاي استعماري بريتانيا و روسيه افشاگري مي كرد، خواستار پايان دادن به كشمكش سني و شيعه بود و از اتحاد و مقاومت تركان آزربايجان بر عليه توسعه طلبي و قتل عامهاي ارمنيان مدافعه مي نمود). كسروي در اين باره مي گويد: "ميرزا تقي خان رفعت كه به هنگام در آمدن عثمانيها به آذربايجان به پيش آنها رفته و سپس با دستور آنها روزنامه آذرآبادگان را به تركي بنياد نهاده، .... دموكراتها در يكي از نشستهاي همگاني خود او را بدخواه و نادرست خوانده و از حزب بيرونش كردند" (احمد كسروي). اين و ديگر اقدامات اشتباه، باعث تبعيد گرديدن چند تن از رهبران اين حركت (خياباني، نوبري، بادامچي) از طرف عثماني ها به شهر قارس در آزربايجان تركيه و هجو خياباني در كاريكاتورهاي نشريه ملانصرالدين چاپ باكو شد. رهبران حركت آزادستان بدين نيز اكتفا ننموده به اتحاد با شائوميان ارمني صدر حكومت اشغالگر بلشويك باكو و متفق داشناكها و نيز اتخاذ سياستهاي دشمنانه با دولت تازه تاسيس جمهوري خلق آزربايجان در قفقاز جنوبي اقدام نمودند و در نهايت با كوته بيني تمام، نام آزربايجان را با كلمه فارسي-ارمني آزاديستان (به سياق هاياستان) عوض كردند. لوك بورانيان ارمني در باره نام دولت آزادستان به رهبري خياباني مي نويسد: "آزادستان (در فارسي) به معني سرزمين آزاد است. -ستان پسوندي با ريشه هند و ايراني است كه به زبانهاي بسيار توركي وارد شده است. اين كلمه در زبان ارمني در نام هاياستان (به معني ارمنستان) نيز وجود دارد. آزاد در زبان ارمني نيز به معني آزاد فارسي است".

دمكراتهاي تبريز كه اعلاميه هاي خود را صرفا به فارسي و يا فارسي-فرانسه صادر و مصرانه از تركي نويسي اجتناب مي كردند در ادامه سنت انحرافي و ضدملي رهبران فارسگرا و فارسزده انجمن غيبي تبريز، در نشستي داوطلبانه تصميم به رسمي نمودن كاربرد زبان بيگانه فارسي در مكاتبات و بيانيه هاي خود گرفتند. كسروي در اين باره مي گويد: "... اينها را ديدند و بنام علاقه اي كه به ايران و آزربايجان داشتند، دورانديشانه به چاره پرداختند و در يك نشستي كه دموكراتها (دموكراتهاي آن روزي) در اداره تجدد برپا گردانيده بودند، تصميم گرفتند كه تا توانند به رواج زبان فارسي در آزربايجان كوشند. كه نه تنها درسها در دبستانها و دبيرستانها جز به فارسي نباشد، در اداره ها نيز، تا پيشرفت دارد گفتگوها با فارسي باشد". (سرنوشت ايران چه خواهد بود. احمد كسروي). اين اقدام اخير در هر دوره و در هر شرايطي و با هر بهانه اي، چه در اعتراض به عثماني و چه به نيت دشمني با مساواتيان و چه ابتدائا، عملي خيانت آميز است. به همه حال، مجموعه اين موضعگيريها صرفا در راستاي ايرانيگري كلاسيك، تركي ستيزي صرف و اپيدمي خودزني قابل توجيه اند.

پديده نخبگان ترك و آزربايجاني نژادپرست و از خود بيگانه

بر خلاف شيخ محمد خياباني كه خود و جنبش تحت رهبريش خصلتي دوگانه دارد، در پايان قرن نوزده و آغاز قرن بيستم، دسته ديگري از شخصيتهاي آزربايجاني وجود دارند كه حتي اگر شده به شكلي ناخواسته نيز كوچكترين نقش مثبتي در روند ملت شوندگي تركان و وطن شدن آزربايجان نداشته اند. علاوه بر آن بسياري از اين نخبگان كه آگاهانه بر عليه ملت ترك و وطن آزربايجاني حركت نموده اند، نقشي كليدي در ايجاد نژادپرستي آريائي، شونيسم، برتري طلبي، استعمار و توسعه طلبي فارسي داشته اند. حقيقت آن است آنچه در ايران شونيسم فارسي، راسيسم آريائي و دكترين پان ايرانيسم ناميده ميشود، ساخته و پرداخته مشترك دو گروه نخبگان فارس و نخبگان ترك ميباشد. (شايد از همينروست كه در ميان ملل ايراني، ملت ترك، تاكنون و بدرستي به شكل ملتي شناخته مي شود كه بيش از همه ملل ديگر و اكثرا داوطلبانه آسيميله شده، تسليم زبان و فرهنگ و اقتدار سياسي قوم فارس گرديده، اكثريت مطلق نخبگانش هويت ملي خويش را از دست داده و فاقد شعور ملي است). اين افراد باعث گرديده اند كه از يك سو ناسيوناليسم فارسي از همان آغاز خصلتي ضد ترك و ضد آزربايجاني، ديگرستيز و نژادپرستانه داشته باشد و از سوي ديگر در عرصه سياست فارسي، هم راست فارس، هم چپ فارس و هم نيروهاي سياسي ديني-مذهبي فارس شديدا به بيماري توسعه طلبي-استعمار فارسي و نژادپرستي آريائي آلوده گردند.

ميرزا فتحعلي آخوندزاده، جلال الدين ميرزا قاجار، سيد حسن تقي زاده (كاوه- برلين)، حسين كاظم زاده (ايرانشهر-برلين)، محمد قزويني، محمود افشار (آينده)، سيد احمد كسروي تبريزي (پرچم، پيمان)، ميرزا رضاخان افشار بكشلو، صادق رضازاده شفق، تقي اراني (فرنگستان، دنيا)، بعدها سرلشكر احمد نخجوان، صادق هدايت، ابوالقاسم آزاد مراغه اي، علي اكبر داور، عبدالحسين خان تيمورتاش نرديني، عيسي صديق شاملو، غلامعلي رعدي آذرخشي، خليل ملكي، جواد شيخ الاسلامي، يحيي ذكاء، بابك اميرخسروي قاجار و .... همه از اين خيل اند. (آخوندزاده به سبب نوگرائي، كوشش براي تغيير الفبا و نوشتن نمايشنامه هائي به زبان تركي آزربايجاني داراي جايگاه ويژه اي در تاريخ زبان و ادبيات تركي است، تقي زاده در اواخر عمر صريحا پشيماني خود از برخي از عقايد نژادپرستانه دوران جواني اش را بيان كرده است، نام عارف قزويني نژادپرست معروف نيز آورده نشد زيرا وي علي رغم آزربايجاني بودن به لحاظ مليت ترك نبوده، تات مي باشد). اينگونه افراد اصلا ترك و اكثرا آزربايجاني، به سبب نقششان در ايجاد نژادپرستي آريائي و شونيسم فارسي، نه تنها دشمن ملت و وطن خود، بلكه بدخواه همه ملل و سرزمينهاي ملي در ايران و خاورميانه بوده و هستند و مسئوليتي انكار ناپذير و گناهي غير قابل بخشش در تيره روزي و بدبختي ملل مسلمان غيرفارس ساكن در ايران امروز دارند. در اين رابطه مي بايست بويژه نامهاي احمد كسروي الهام بخش راست فارس و تقي اراني الهام بخش چپ فارس در ايده هاي نژادپرستانه آريائي، برتري طلبانه و تهاجمي بر عليه تركان و آزربايجان تاكيد شوند.

قابل ذكر است كه پديده خيل نخبگان ترك آزربايجاني هويت زدائي شده و نژادپرست آريائي در سراسر دو قرن نوزده و بيست، پديده اي منحصر به فرد بوده و مشابه آن به لحاظ گستردگي در هيچ كدام از ملل معروض به ستم ملي در خاورميانه از جمله كردها ديده نمي شود. وجود دهها و صدها شخصيت مدافع شونيسم فارسي، راسيسم آريائي و پان ايرانيسم آشكار و نهان در ميان نخبگان و روشنفكران ترك ايراني، خود مساله اي بسيار قابل تامل و در عين حال ننگي تاريخي براي اين گروه است. با اين همه، اين پديده تاكنون از سوي روشنفكران ترك و آزربايجاني يا كلا انكار گرديده، يا ناديده گرفته شده و يا در بهترين حالت به صورت نمونه هاي منفرد و شخصي پذيرفته شده و به صورت جرياني ريشه دار و الگوئي منحرف در ميان نخبگان از خود بيگانه ترك و آزربايجاني و به عنوان عارضه جانبي سياست موفقيت آميز مستعمره سازي آزربايجان و روند به بار نشسته آسيميلاسيون تركان ساكن در ايران، بررسي، آسيب شناسي، نقد و چاره يابي نشده است. حال آنكه مانع اصلي در روند ملت شوندگي و احقاق حقوق ملي خلق ترك و آزربايجان در ايران، نه شونيسم فارسي، بلكه همين نخبگان ترك و آزربايجاني هويت زدائي شده چپ و راست و مذهبي-ديني ايران محور و فارسگرا است. همچنين تاكنون از سوي روشنفكران ترك و آزربايجاني هيچگونه عذرخواهي از ديگر ملل مسلمان غيرفارس ساكن در ايران بابت نقش تركان آزربايجاني هويت زدائي شده در اشاعه نژادپرستي آريائي و شونيسم فارسي و استقرار و استمرار ستم ملي در اين كشور انجام نگرفته است.

تقي اراني: پان ايرانيست ماركسيست

دكتر تقي اراني از نمونه هاي معدود اشخاصي است كه نژادپرستي را با ماركسسيم در هم آميخته است. وي متولد تبريز مركز آزربايجان و بزرگ شده (از شش سالگي) در تهران پايتخت دولت تركي آزربايجاني قاجاري است (جالب توجه است كه در اين سالها استانبول پايتخت دولت تركي عثماني، مركز فرهنگي و سياسي ترك گرايان، اما تهران پايتخت دولت تركي قاجاري، مركز فرهنگي و سياسي فارسگرايان بوده است). اين درست است كه اراني- مانند هزاران تن ديگر از فعالين سياسي تاريخ معاصر ايران- جانش را در راه عقايد خود از دست داده و از شهيدان انديشه بشمار مي رود، اما وي بر خلاف تبليغات يك طرفه و باور رايج ميان چپ فارس، دانشمندي مترقي، انقلابي اي انترناسيوناليست، فيلسوفي ضد استعمار، وطن پرستي غيروابسته و .... نبوده است. تقي اراني يك فعال سياسي تحصيل كرده، پدر چپ بيمار و كمونيسم سراسري-فارسي در ايران بر اساس نژادپرستي آريائي و مليتگرائي افراطي و برتري طلب فارسي، مدافع استعمار و توسعه طلبي فارسستان و وابسته به دولت روسيه-كمينترن است. وي از نحله شخصيتهاي ترك و آزربايجاني به شدت از خود بيگانه شده است كه مبلغ تركي ستيزي و حامي و مشوق سياستهاي دولتي و استعماري فارسسازي براي آسيميلاسيون تركهاي ايران بوده اند. اراني نقشي تاريخي در ريشه دوانيدن نژادپرستي آريائي و نهادينه شدن ترك ستيزي در ايران معاصر دارد و از زاويه ضرر معنوي كه به ملت ترك و وطن آزربايجاني زده است با هيچ كس ديگر به غير از همشهري خود احمد كسروي قابل مقايسه نيست. دو مقاله اراني در باره آزربايجان بنامهاي "زبان فارسي در آزربايجان" و "آزربايجان يا يك مساله مماتي و حياتي براي ايران" در ميان نژادپرستانه ترين، ضد علمي ترين و ضد انساني ترين نوشته هاي حامل سخيفترين انديشه هاي ضد ترك و ضد آزربايجاني تحرير شده در تاريخ ايران اند.

ماشين تبليغاتي دولت شوروي و چپ فارس در سنت تحريف، جعل تاريخ، اسطوره سازي، داستان پردازي و شخصيت پرستي، از اراني نيز مانند بسياري از شخصيتهاي تاريخ معاصر ايران و آزربايجان، سيمائي به شدت غير واقعي آفريده اند. اينها از يك سو در باره شخصيت علمي وي غلو و اغراق كرده و با بزرگنمائي او را كه صرفا شخصي تحصيل كرده بود به عنوان شخصيتي علمي و فردي دانشمند و فيلسوف و شرقشناس و .... معرفي نموده اند، و از سوي ديگر به تطهير وي از انديشه هاي نژادپرستانه اش پرداخته و از او كه باستانگرائي مدافع شونيسم فارسي بود انقلابي اي انترناسيوناليست ساخته اند. بنا به اين منابع، اراني كه كلا هفت سال در آلمان اقامت داشته و در سومين سال اقامت خود در اين كشور، يك نژادپرست آريائي قهار، ناسيوناليست افراطي فارس و فاشيست طرفدار موسوليني بود، يك سال بعد از آن با چرخشي ١٨٠ درجه اي تبديل به ماركسيستي آتشين شده و از باورهاي نژادپرستانه يك سال پيش خود دست برداشته است.

دلائل عدم نقد نژادپرستي از سوي اراني

اراني هرگز نژادپرستي در كل و نژادپرستي آريائي در خاص و نقش و وزنه اين دو در ناسيوناليسم ايراني-شونيسم فارسي و يا گذشته خود در ارتباط با آنها را به طور سيستماتيك و علمي نقد ننموده است. نژادپرستي آريائي هوسي زودگذر و امري جزئي نيست كه بتوان در گپي دوستانه و صحبتي سرپائي به آن پرداخت. اين نژادپرستي در تاريخ ايران سابقه اي ديرين و ريشه هاي عميق دارد، از اركان ناسيوناليسم فارسي موسوم به ناسيوناليسم ايراني در كشور كثيرالمله ايران بوده و از بنيانهاي دولت پهلوي به عهد رضا شاه است. اما تمام آنچه اراني در رابطه با نقد نژادپرستي انجام داده عبارت از اين است كه صرفا در يكي دو جمله كوتاه، حين صحبتي خودماني و يا نوشته اي غيرمربوط، برخي از كارهاي خود در آلمان مانند "نوشتن به پارسي سره" و "شركت در مجامع تذكري كه از افتخارات نژاد آريائي صحبت مي كنند" را مضر شمرده است. چنانچه خود مي گويد: "نگارنده اين سطور (اراني) هم بر حسب تقاضاي سن و محدود[يت] معلومات بر محيط چنانكه از مقالات مجله ايرانشهر و مجله فرنگستان بر ميآيد تابع اين نهضت بودم و با دوستان خود به فارسي ويژه مكاتبه ميكردم" (اراني، تقي: "تغيير زبان فارسي"، مجله "دنيا"، شماره ١٠ خرداد ١٣١٤) و نيز: "مجامع اينها را عموما بايد مجلس تذكر ناميد. مجامع مزبور كه از مرحله اقدام و عمل بكلي دور ميباشند براي جوانان اين جامعه كاملا مضرند" (اراني، تقي: "شش ماه مجله دنيا و انعكاس آن"، مجله دنيا، ١٣١٣، شماره ٦، ص ١٦٦). بنا به اين توضيح اسف انگيز، دليل مخالفت اراني با مجامع مذكور، نه مخالفت با نژادپرستي، بلكه "دور بودن اين گونه مجامع از مرحله عمل و اقدام" – كه وي توضيحي در باره آنها نمي دهد- است. به عبارت ديگر اگر اين مجامع نژادپرست آريائي و شونيست فارسي به عمل و اقدام دست مي زده اند مشكل از ميان بر مي خاست و مورد تائيد اراني قرار مي گرفته اند!. انگيزه وي در مخالفت با پارسي سره نويسي نيز، صرفا مخالفت با رضاخان است نه مخالفت با تغيير اجباري زبان يك ملت و سرزمين توسط دولت. زيرا اراني- به عنوان روشنفكري ترك و آزربايجاني كه در عمر خود كلمه و سطري به تركي ننوشت و همواره صحبت كردن به تركي را نيز عملي ننگين دانست- هرگز مساله اي با سياست تغيير زبان تركان ساكن در ايران به فارسي توسط دولت نداشت، بلكه حامي و مشوق آن نيز بود.

افزون بر آن به گفته انور خامه اي يكي ديگر از ماركسيستهاي پان ايرانيست، گويا اراني بعدها اينگونه اقدامات خود را در تضاد با "ميهن پرستي" و "ناسيوناليسم واقعي" شمرده است (خامه اي، انور: "پنجاه و سه نفر"، تهران، انتشارات هفته، بي تاريخ ص ٢٥). اين عذر بدتر از گناه است زيرا در فرهنگ سياسي فارسي، ميهن پرستي و ناسيوناليسم واقعي، همان ايرانگرائي و فارس محوري، دفاع از فارسسازي و سياستهاي استعماري فارسستان در ديگر مناطق ملي ايران است. اساسا اشتغال اراني با موضوعاتي چون پارسي سره و فارسي نويسي و تغيير زبان فارسي و ادبيات فارسي به جاي زبان ملي و مادري خود تركي و ادبيات تركي، ماهيت ميهن پرستي و ناسيوناليسم واقعي مورد نظر وي را بر ملا مي سازد. بي هيچ ترديدي عدم نقد نژادپرستي آريائي و نقش آن در ناسيوناليسم ايراني-فارسي و چپ فارس و يا شكل گيري و رفتارشناسي دولت پهلوي و نيز نقش آن در گذشته خود اراني و از سوي وي، ناشي از فراموشي و سهل انگاري و يا نبود وقت نيست. بلكه از آنروست كه اراني ملتفت وجود و يا اهميت مساله اي بنام نژادپرستي در ايران كثيرالمله و وزنه و سنگيني آن در پيدايش و بقاء دولت پهلوي، حتي واقعيت كثيرالملگي ايران نبوده، و اساسا مشكلي با نژادپرستي آريائي، ناسيوناليسم برتري طلب فارسي و يا فارسسازي تركان ايران و آزربايجان نداشته است. اراني مشكلي با نژادپرستي آريائي و شونيسم فارسي نداشت زيرا تا آخر عمر كوتاه خويش شخصيتي به شدت الينه شده و فارسزده بود.

اراني و آسيب شناسي چپ سراسري-فارس

چپ سراسري-فارسي و مقلدين و طرفداران آزربايجاني آنها ادعا مي كنند كه اراني بعدها انديشه هاي نژادپرستانه اوليه خود را نقد و رد كرده است. اما هيچگونه مدرك و سندي بر صحت اين ادعا و در واقع داستان وجود ندارد. تمام آنچه در باره عدول اراني از عقايد نژادپرستانه پان ايرانيستي و شونيستي فارسي خود در سالهاي آتي عمرش گفته مي شود، بي پايه و بازنويسي تاريخ است. علاوه بر آن، اين حقيقت كه اراني پس از نوشتن مقاله نژادپرستانه و شونيستي "آزربايجان يا يك مساله مماتي و حياتي براي ايران" در مدت پانزده سال تا آخر عمر خود، به تعبير خودش هيچگونه "مسئوليت وجداني براي بيان حقيقت و جلوگيري از صحيح پنداشته شدن ادعاهاي باطل" نژادپرستانه آريائي، شونيستي فارسي و ضد تركي خود "از سوي عده اي به سبب جهل و ناداني" حس نكرد، و حتي فرصتي براي نوشتن نقدي كوتاه بر انديشه ها و رفتارهاي نژادپرستانه و ضد تركي و ضد آزربايجاني خود كه "بر حسب تقاضاي سن و محدود[يت] معلومات بر محيط" از وي سرزده بود نيافريد، دليل قاطعي است كه نشان مي دهد وي از عقايد مطرح كرده خود در اين مقاله عدول نكرده است.

تجربه تطهير اراني از عقايد نژادپرستانه خود توسط چپ فارس و دنباله روهاي آزربايجاني آنها از طريق تحريف واقعيتها و اختراع داستانهاي بي پايه، تبديل به سنتي جاافتاده در ميان جريان چپ در ايران – اعم از فارس و ترك - شده است. (مقاله محمد علي حسيني: "پاسخ كوتاه تاريخي در باره دكتر تقي اراني" در سايت "آذربايجان www.azer-online.com"، نوشته اي از اين دست است). اين روش عينا در مورد كتاب "آذربايجان و مساله ملي" تاليف شاعر اوختاي-چريك فدائي خلق عليرضا نابدل نيز بكار گرفته شده است. چنانچه عده اي از جمله پروفسور زهتابي بدون هيچگونه سند و مدرك قابل قبولي ادعا نموده اند كه مولف اين كتاب ضد تركي و ضد آزربايجاني، حميد اشرف است. (اما در اين صورت نيز، اصل مساله فرقي نمي كند، زيرا هر دو اين شخصيتها ترك و آزربايجاني اند و اين سوال كه چرا يك روشنفكر ترك و آزربايجاني آنهم چپگرا به چنين موضع ضد تركي و ضد آزربايجاني غليظي سقوط كرده پاسخ درخوري نمي يابد). به همه حال، بويژه بر چپ ترك و آزربايجاني است كه از سنت انكار واقعيتها، داستان سازي، جعل تاريخ و تحريف آن بر اساس سائقه هاي ايدئولوژيك ويا عادات سخت جان دست كشيده، نخست واقعيت تلخ وجود پديده نخبگان و شخصيتهاي از خود بيگانه، فارسزده و مرتجع ترك و آزربايجاني چپگرا مانند تقي اراني و خليل ملكي و بابك امير خسروي و سيروس مددي و ... را بپذيرد و سپس آنها را با واقعگرائي، بيطرفي، شهامت و صداقت كالبد شكافي، ريشه يابي، نقد، افشاء و طرد نمايد.

روشني بيك دوست حقيقي تركان ايران و آزربايجان جنوبي

مقاله آزار دهنده اراني در دفاع از نژادپرستي آريائي و ضرورت امحاء ملت و زبان و فرهنگ ترك در ايران بنام "آزربايجان يا يك مساله مماتي و حياتي براي ايران"، در پاسخ به "جوابيه به نامه دو آزربايجاني ايراني" نوشته خاورميانه شناس برجسته ترك عثماني "روشني بيك" به تحرير در آمده است. روشني بيك، يكي از محققين و ژورناليستهاي برجسته عثماني و از دوستان حقيقي ملت ترك ساكن در ايران و وطن آزربايجان جنوبي در آغاز قرن بيستم است. تحليلها و آناليزهاي وي در باره خاورميانه و ايران كه قريب به يك صد سال پيش نوشته شده اند بسيار كارشناسانه، دقيق، منطقي و محكم اند و درستي بسياري از آنها را تاريخ در سالها و دهه هاي آتي و يك به يك به اثبات رسانيده است. به عنوان مثال وي زمانيكه هنوز رضاخان وزير جنگ بود، مقالات متعددي در افشاء ماهيت او منتشر كرده و در آنها رضاخان را به عنوان مهره بي اختيار امپرياليسم انگليس معرفي مي نمود. تاكنون در ايران نوشته اي از روشني بيك به زبان تركي و يا به فارسي منتشر نگرديده اما مقاله تقي اراني در پاسخ به نوشته روشني بيك بارها چاپ و پخش شده است. با اين همه محققين و ناسيوناليستهاي فارس كه به احتمال زياد هرگز هيچ نوشته اي به تركي از روشني بيك را نيز نخوانده اند، ادعا مي كنند كه وي شخصي "پان تركيست" و "خيال پرست" است (توركولوق برجسته دكتر جواد هئيت نيز در مقاله خود بنام "نقدي بر كتاب روشنفكران آذري و هويت ملي و قومي تاليف علي مرشدي زاد"، به عللي نامعلوم اين ادعاها را تكرار و از روشني بيگ با صفات "پان تركيست معروف" و "خيال پرست" ياد كرده است).

در ادامه نوشته حاضر، جوابيه روشني بيك در پاسخ به نامه اعتراضي دو آزربايجاني ايراني ساكن در عثماني آورده شده است. اين دو آزربايجاني ايراني در نامه ارساليشان به روزنامه وطن چاپ استانبول، منكر ترك بودن خود و تركان آزربايجان شده و آريائي بودنشان را ادعا كرده بودند. جوابيه كوتاه روشني بيك به اين دو، كه مانند ديگر نوشته هاي وي از سر دانائي، وقوف و پختگي سياسي نوشته شده، از منطقي آهنين برخوردار است و در ضمن تنها چيزي كه در آن وجود ندارد "پان تركيسم" و "خيالپرستي" است. سطر سطر اين جوابيه، آكنده از محبت و احترام زائد الوصف وي نسبت به تركان و وطن آزربايجاني است. روشني بيك در اين نوشته به غايت واقع گرايانه كه درستي خود را امروز نيز عينا حفظ كرده است، با زبان روزنامه نگاري-سياسي حرفه اي و لحني متين، جدي و محترمانه، از پايمال شدن حقوق ملي ملت ترك در ايران توسط استعمار چند قرنه فارسي سخن مي گويد، بر عليه سياستهاي فارسسازي در ايران هشدار داده، و رهائي تركان ايران و آزربايجان جنوبي در آينده نزديك را نويد مي دهد.

مقاله سفارشي اراني در پاسخ به روشني بيگ

اراني مقاله نژادپرستانه خود ("آزربايجان يا يك مساله مماتي و حياتي در ايران") در پاسخ به روشني بيگ را در تاريخ ٣٠ آگوست در برلين و تنها دو روز پس از انتشار جوابيه روشني بيك به نامه اعتراضي دو آزربايجاني به تاريخ ٢٨ آگوست در استانبول، و هنگامي كه ٢٢ سال داشته به قلم آورده است. اين سرعت براي آن سالها فوق العاده بشمار مي رود. وي دليل نوشتن اين مقاله را "مسئوليت وجداني براي بيان حقيقت و جلوگيري از صحيح پنداشته شدن اين ادعاهاي باطل از سوي عده اي به سبب جهل و ناداني" عنوان كرده و مي گويد: "ولي نظر به اينكه ممكن است بعضي از روي جهل و ناداني ادعاهاي باطل آنها را صحيح پندارند، ما خود را وجدانا مسئول مي دانيم كه از بيان حقيقت خودداري ننموده و در جواب بعضی از مقالات آنها عقائد خود را به معرض اطلاعات عموم بگذاريم (تقي اراني)". اما بنظر مي رسد كه اراني بر خلاف آنچه ادعا مي كند، اين مقاله را به سفارش كاركنان سفارت ايران در برلين نگاشته است:

-اولا اراني كه از سوي حكومت رضاخاني براي تحصيل به آلمان فرستاده شده بود، با مقامات ايراني مستقر در آن كشور روابط حسنه اي داشته است.

-دوما در آن سالها اراني طرفدار ناسيوناليسم افراطي فارسي و نژادپرستي آريائي و مبلغ فاشيسم موسوليني بود كه در همخواني كامل با ايدئولوژي ديپلماتها و تكنوكراتهاي حكومت رضاخان مسلط بر اركان دولت قاجاري در سالهاي آخر عمر آن بوده است. چنانچه خود مي گويد: "موسوليني ظاهرا به پارلمان عقيده دارد ولي در موقع لزوم با تهديد، اكثريت براي خود تهيه كرده لوايح پيشنهادي دولت را ميگذراند. يك چنين ديكتاتوري هم ايران لازم دارد" (تقي اراني- نشريه "فرنگستان" شماره ١، ارديبهشت ١٣٠٢، برلين، ص ص ٥-٣).

-سوما اراني مقاله خود در فرنگستان چاپ برلين را، دو روز پس از انتشار مقاله روشني بيك در روزنامه وطن استانبول منتشر كرده است. اين بدان معني است كه وي مقاله مذكور را در روز انتشار آن رويت كرده است. حال آنكه در آن دوره رويت روزنامه چاپ عثماني در روز انتشار خود در آلمان به جز براي مقامات سفارتي غيرممكن بوده است.

-چهارما روشني بيك كه شخصي بسيار تيزبين بوده در جوابيه خود تلويحا مي گويد كه نامه اعتراضي دو آزربايجاني ساكن عثماني توسط مقامات رسمي ايراني نوشته شده است، يعني همانها كه احتمالا از اراني خواستار نوشتن مقاله اي در پاسخ به آن شده اند. وي مي گويد: "در نامه تان از روابط دوستانه دو ملت (يعني ايران و تركيه) بحث نموده و از مختل شدن آن مي نويسيد. نيك بدانيد كه اينگونه تعبيرها صرفا مي تواند در افواه مقامات رسمي جايي براي خود پيدا كند" (روشني بيك).

-پنجما بررسي مقاله اراني نشان مي دهد كه وي وقوف كافي بر محتوي نوشته روشني بيك نداشته است. اين امر دو دليل مي تواند داشته باشد. اراني كه در تركي ادبي بيسواد بوده ملتفت نوشته روشني بيك نشده است. و يا آنكه كساني مثلا مقامات سفارتخانه ايران، خلاصه مقاله روشني بيك را به اراني منتقل كرده اند كه اين احتمال اقوي است.

افزون بر آن، روشني بيك مرتبا مقالاتي در افشاء رضاخان كه هنوز وزير جنگ بود منتشر مي كرد و وي را عامل بي اراده استعمار انگليس مي ناميد. اين افشاگري، براي اراني و امثال وي كه در آنها سالها به رضاخان اميدوارانه و به چشم موسوليني ايران مي نگريستند قابل تحمل نبوده است.

در باره محتوي "آزربايجان يا يك مساله مماتي و حياتي در ايران"

مقاله سست، سطحي و اساسا نامربوط دكتر تقي اراني نوشته شده در پاسخ به روشني بيك به لحاظ فرم، نمونه كلاسيك فقدان منطق، پريشان انديشي و پريشان گوئي است. ظاهرا وي از آنجائيكه سواد نوشتاري-ادبي تركي نداشته و صرفا با تركي محاوره اي آشنا بوده است، ملتفت نوشته كوتاه و واضح روشني بيگ نشده و به طرح و رد مطالب و نكاتي كه روشني بيگ آنها را مطرح نكرده و يا از آنها دفاع ننموده پرداخته است. اين خود نشان مي دهد كه اراني –اگر اين مقاله را به سفارش سفارت ايران ننوشته باشد- بر خلاف ادعاي بيوگرافي نويسهاي توده اي كه از وي دانشمندي فارسي، تركي، عربي، روسي، فرانسوي، آلماني و غيره دان و استاد زبانهاي شرقي به شمول تركي و استاد علم بديع در اشعار فارسي و عربي و تركي و .... ساخته اند، از خواندن و فهميدن يك متن ساده به تركي ادبي نيز عاجز بوده است.

اين مقاله از جنبه ادبيات تنقيدي نوشته اي نازل، تخريبي، عصبي، پرخاش گرايانه، جدلي و تحقير آميز و به لحاظ مضمون سياسي نژادپرستانه، شونيستي و ارتجاعي است. بر خلاف روشني بيك كه عفت کلام و عزت قلم را نگهداشته و از بکار بردن کلمات مستهجن اجتناب كرده است، اراني در مقاله خود به فحاشي عليه ملت ترك و تحقير او پرداخته و ملت ترك را "وقيح، بي تمدن و وحشي" مي خواند. او مكررا از مفاهيم نژادپرستانه و خيالي اي مانند "ملت ايران، روح ايراني، نژاد ايراني، نژاد آريان، تمدن ايراني، آريانهاي دنيا، خون ايراني پاك، احساسات ايراني، ايراني هاي پاك، شرافت ايراني، نژاد مغول، ...." سخن مي گويد. اراني كه اسير حس خود بزرگ بيني اما از نوع فارسي آن شده ادعا مي كند كه: "ترك‌ها وقتي كه به ايران آمدند وحشي بودند و ايراني‌ها آنها را به مذهب اسلام درآورده،‌ لباس تمدن را به تن آن‌ها پوشاندند و تنها ملتي كه به اين قوم وحشي تمدن را آموخت ايراني‌ها بودند. بنابر اين افراد حق‌شناس ترك بايد حقوق ايرانيان را همواه در نظر داشته و در جاده تمدن، آن‌ها را استاد خود بدانند" (تقي اراني). اراني همچنين ادعا مي كند كه: ".... يك نفر آذربايجاني، ترك شدن را براي خود ننگ مي‌داند ..... نسبت ترك دادن به يك نفر ايراني، ظلم صرف است .... بعضي از اشخاص بي‌اطلاع بـا اطلاق اسم ترك به عده‌اي از ايراني‌ها، آن‌ها را ننگين [مي]كنند .... زخم به دل ايراني‌هاي آذربايجان زده، آن‌ها را ترك خطاب مي‌كنند .... (تقي اراني)". اراني با اين سخنان، علاوه بر جهالت محض، نفرت شديد از خود، حس حقارت عميق و كينه ريشه دارش به ملت ترك و وطن آزربايجاني يعني ملت و وطن خود را عيان ساخته است.

اراني در پايان مقاله خود به حكومت رضاخان – كه وي را براي ادامه تحصيل به آلمان فرستاده بود- براي نابود كردن رسمي و سيستماتيك زبان و فرهنگ تركي در ايران چند رهنمود به غايت ارتجاعي مي دهد و از وزارت فرهنگ حكومت رضاخاني و پان ايرانيستها مي خواهد كه به روند امحاء ملت و زبان ترك در ايران و فارسسازي و مستعمره ساختن آزربايجان توسعه و سرعت دهند: "بايد افراد خير‌انديش ايراني فداكاري نموده و براي از بين بردن زبان تركي و رايج كردن زبان فارسي در آذربايجان بكوشند. مخصوصا وزارت معارف بايد عده زيادي معلم فارسي زبان بدان نواحي فرستاده، كتب و رساله‌ها و روزنامجات مجاني و ارزان در آن‌جا انتشار دهد و خود جوانان آذربايجاني بايد جانفشاني كرده، متعهد شوند تا مي‌توانند زبان تركي تكلم نكرده، به وسيله تبليغات عاقبت وخيم آن را در مغز هر ايراني جاي‌گير كنند (تقي اراني)".

برخي از اغلاط اراني

اراني در مقاله مذكور كه پر از اغلاط و داده هاي غيرعلمي و ضدعلمي است، علاوه بر علم و هنر سياست، ناآگاهي عميق خود از جامعه شناسي، انسان شناسي، زبانشناسي، ريشه شناسي و تاريخ و جغرافياي ملي و زباني و اعتقادي منطقه را به نمايش مي گذارد:

-او بر حسب عادت پان ايرانيستها، زبانهاي ايراني كاملا جداگانه "فارسي" و احتمالا "تالشي"، "تاتي" و يا "اوستين" را خلط كرده و ادعا مي كند: "در قفقاز هم فارسي تكلم مي‌كنند" (تقي اراني). حال آنكه زبانهاي ايراني تالشي، اوستين و تاتي كه در قفقاز رايج اند، غير از زبان فارسي اند. در قفقاز نه در گذشته و نه امروز احدي بومي متكلم به زبان فارسي وجود نداشته و ندارد.

-اراني "ترك" و زبان "تركي" را با زبان كاملا جداي "مغولي" و "نژاد مغول" كه روشني بيك در جوابيه خود اصلا به آنها اشاره اي نكرده يكي شمرده و با تمسخري زشت مي گويد: "اگر اين آثار از روح ترك و نژاد مغول است، چرا در مغولستان وطن مباركشان چند عدد از اين شاهكارها نكرده‌اند" (تقي اراني). حال آنكه زبان تركي غير از زبان مغولي و اقوام و ملل ترك غير از اقوام و ملل مغول اند.

-اراني بي خبر از فرق ميان مفاهيمي مانند قوم، ملت و نژاد، از "ملت ايران"، "نژاد ايران"، "نژاد مغول" سخن مي گويد، حال آنكه هرگز ملتي بنام ايران وجود خارجي نداشته و ندارد، "ايران" نام كشور و تابعيت و "مغول" نام قوم و ملت است. صحبت از "ملت ايران"، "نژاد ايران" و "نژاد مغول" نشان از بلاهت بكار برنده اين تعبيرات دارد.

-وي عوامانه دو مفهوم متفاوت "دين" و "مذهب" را يكي شمرده و تعبير خطاي "مذهب اسلام" را بكار مي برد.

-او بر حسب سنت پان ايرانيستي مبتني بر روايات عاميانه و نادرست زردشتي، و به نيت تراشيدن گذشته اي ايراني براي آزربايجان، ادعا مي كند كه آزربايجان زادگاه زردشت است. حال آنكه داده هاي علمي تاريخي و زبانشناسي، زادگاه زردشت را – اگر وي شخصيت تاريخي واقعي بوده باشد- در محلي در آسياي ميانه تعيين كرده است.

-اراني با منطقي كودكانه و ساده انگارانه، تغيير زبان يك ملت و سرزمين را ناشي از خواست و اثر يك شخص آنهم در عرض چند روز دانسته و ادعا مي كند كه: "هلاكوخان چند روزي در آذربايجان اقامت گزيده، باعث تغيير زبان اهالي گرديده .... اهالي آذربايجان از آنجائيكه هلاكوخان مراغه را پايتخت خود كرده بود،‌ به زبان تركي متكلم شده‌اند" (تقي اراني). حال آنكه به شهادت تاريخ و گواهي علم، تنها زباني كه در بخشهائي از ايران به طور تصنعي و از بالا به پائين رايج شده زبان فارسي است.
-وي بي خبر از دست آوردهاي علم ريشه شناسي و با سائقه هاي پان ايرانيستي، كلمه "آزربايجان" را كه قطعيا كلمه اي غير فارسي است، به عنوان كلمه اي فارسي ريشه شناسي كرده و نام تركي شهر "باكو" را نيز با كلمه جعلي و فارسي "بادكوبه" عوض مي نمايد.

جوابيه روشني بيك به اعتراض دو آزربايجاني

در زير نخست ترجمه جوابيه روشني بيك به نامه اعتراضي دو آزربايجاني به زبان فارسي، سپس به تركي آزربايجاني و با رسم الخط فونئتيك سؤزوموز و در آخر به تركي عثماني با دو رسم الخط اصلي عربي و به لاتين داده شده است. كلمات داخل پارانتز ( ) از آن روشني بيك، و اضافات داخل كروشه [ ] از آن من است. لينك مقاله اراني در جواب نوشته روشني بيك نيز چنين است:

"آزربايجان يا يك مساله مماتي و حياتي براي ايران"- تقي اراني
http://www.mahmag.org/farsi/reviews.php?itemid=1292

نت: روشني بيك در جوابيه خود شمار تركان آزربايجان جنوبي را چهار ميليون تن ذكر مي كند. با توجه به اينكه در سال ١٩٢٤ جمعيت ايران حدود ١٠٦٥٢٠٠٠ نفر بوده است، بنا به وي در اين سال تركان آزربايجان جنوبي ٣٧،٦ درصد كل جمعيت ايران را تشكيل مي داده اند. اراني در مقاله خويش، تركان آزربايجان جنوبي را ٣ ميليون و يا ٢٨،٢ درصد كل جمعيت ايران دانسته است.

"پاسخ به اعتراض دو آزربايجاني

روشني بيك، ٢٨ آگوست ١٩٢٤

روشني بيك، از ترك بودن آزربايجان، از تائيد اين واقعيت توسط علم بشر، تاريخ و ميراث تاريخي موجود، و از احتمال وجود اشخاص منفرد فارس شده [در ميان تركان ايران] سخن مي گويد.

روشني بيك، متخصص امور خاورميانه، جواب زير را در پاسخ به نامه اعتراضي به امضاي دو تن كه به اداره نشريه مان رسيده است مي دهد:

اولا به خاطر آنكه در امضاي خود، اعلام كرده ايد كه از اعضاي "كلوب نژاد ايراني" [در تركيه] هستيد، سپاسگذارم. زيرا در سايه شما، مطلع گشتيم كه در وطنمان، علاوه بر موسسه "دبستان ايرانيان" كه مشغول به فارس ساختن كودكان ترك آزربايجاني است، كلوبي نيز وجود دارد كه در همان استقامت مشغول به فعاليت است.

از اين ادعاي شما كه در ضمن آزربايجاني بودن از نسل "آريائيها" هستيد، به هيچ وجه شگفت زده نشدم. البته فارس ساختن دو نفر ترك توسط كابوس فارسي چند قرنه، چيز فوق العاده اي نيست. به پيش رانده شدن اين ادعا نه تنها از سوي دو نفر، حتي از سوي دو هزار نفر از ميان چهار ميليون ترك نيز، مساله بزرگي نيست. ارقام دو و دو هزار در مقابل رقم چهار ميليون، آنقدر كوچكند كه ارزش به جدي گرفته شدن را نيز ندارند.

محض تسلي خاطرتان اين را نيز بگويم كه جميع عقلاي فارس هم، ادعا مي كنند كه تركان ايران اصلا فارس بوده و از سوي مغولان و به زور ترك گرديده اند. اما ادعاي اينگونه اشخاص و نيز كساني مانند شما كه مليت خود را انكار نموده ايد، چيزي به جز ناله اي مايوسانه در مقابل علم، تاريخ و حقيقت نيست.

به همان اندازه كه پوشاندن خورشيد با گِل بعيد است، فارسسازي چهار ميليون ترك كه مشت خود را بر عليه تحكم فارسي گره زده اند نيز، آنهم در مجاورت تركيه محال است. علم بشر، هيچگونه فارسيتي [نشاني از فارس بودن] در شمال غرب ايران امروز را به خاطر ندارد.

"قيزيل اؤزه¬ن" و رودخانه هايي مانند آن كه در اين سرزمين روانند، همواره به عنوان ترك جاري بوده اند. "قاراجاداغ" و سلسله كوههاي عظيمي مانند آن، هرگز عجميت [فارس بودن] را نپذيرفته اند. ويرانه "گؤي مسجيد" كه بسان تاج تمدن در تبريز قرار دارد، يك ميراث قديمي ترك است. همچنين "ارك" تبريز كه با قامت بلندبالاي خود، بر وطن ترك نظاره مي كند، شاهدي جاويدان از اجداد شريف ترك مي باشد. "سولطانييه مسجيدي" (در شرق زنجان) كه باعث اعجاب متخصصان آثار باستاني گرديده، باز شاه اثري از تركيت كبير است. "مراغه" و شهرهاي قديمي مشابه آن، با همه بناها و همه آثارشان، شهرهائي ترك اند.

والحاصل، امروز وطني بزرگ كه در زير كابوس فارسي در تضرع است، با هر ذره اش و با چهار ميليون ملت خويش، سرتاسر ترك است. حتي فارسهائي كه شما آنها را مدح نموده ايد، هنگام سركوب اين ملت نجيب و در مقام تحقير وي، به او با نام "تركِ ..." خطاب مي كنند.

آقايان!

شما با انكار مليت خود، حداكثر مجازات را به خود داديد. زيرا ساقط شدن از مليت شريف ترك، فلاكتي بزرگ است. با اينهمه شما از صلاحيت انجام همچو كاري برخوردار هستيد. اما فارس سازي وطني بزرگ و چهار ميليون ترك نجيب و با ناموس، نه تنها خارج از قدرت افرادي مانند شما، بلكه بيرون از توان همه دنياست.

از شما مي پرسم: آيا مي توانيد ميليونها اسم تركي را در وطني كه به بزرگي نصف آناطولي [تركيه] است، [با نامهاي فارسي] عوض كنيد؟ آيا مي توانيد زبان، وجدان و خون چهار ميليون انسان را كه در آن سرزمين مي زيند، تغيير دهيد؟ آيا مي توانيد هزاران ابنيه [تاريخي ترك] را تخريب كنيد؟ همچنين آيا مي توانيد صفحات درخشان خاندانهاي بي شمار ترك كه در قرون متمادي در آنجا سلطنت نموده اند را از تاريخ جهان حذف كنيد؟ و در نهايت، آيا مي توانيد ميليونها بلبل ترك را كه [به تركي] در اين وطن ترك آواز سر مي دهند خاموش سازيد؟

نه خير آقايان!

عصر ما، عصر مليت است. انسانها امروز "الله، من و حق من" گفته فرياد مي كشند. اين صدا را، حتي سلاحهاي هراسناكي كه آتش و مرگ فرو ميريزند نيز نمي توانند خفه كنند. براي شما مژده اي دارم: اين تركان [ايران] در آينده اي بسيار نزديك، از اسارت رسته، آزاد و خوشبخت خواهند شد.

در نامه تان از روابط دوستانه دو ملت (يعني ايران و تركيه) بحث نموده و از مختل شدن آن مي نويسيد. نيك بدانيد كه اينگونه تعبيرها صرفا مي تواند در افواه مقامات رسمي جايي براي خود پيدا كند. شما كابوسي كه چهار ميليون ترك تحت اسارت خود را به فرياد در آورده را نمي توانيد محبوب هيچ تركي [ترك تركيه اي] بكنيد. تا زمانيكه صداي ناله و زاري خواهران و برادران ما به گوشمان مي رسد، قدرت ستمگري كه آنها را به فرياد واداشته، علاوه بر آنها دشمن منفور ما نيز خواهد بود.

و اما در باره نظر مساعد افكار عمومي ايران نسبت به تركيه در سالهاي جنگ جهاني [اول] و جنگ استقلال [تركيه]؛ با اجازه شما چهره واقعي اين حادثه را در مقالات آينده مان بيان خواهيم ساخت. زيرا ما، با صفت شخصي كه نزديكترين روابط را داشته در محل خود شاهد وقايع مذكور بوده ايم.

اين را نيز علاوه كنم كه اينجا تركيه است. در اينجا صرفا انسانهائي مي توانند احترام ببينند كه تركها و تركيت را عزيز شمارند. هرگاه گستاخاني كه قصد تعرض به تركان، تركيت و عشق بدانها را دارند نيز وجود داشته باشند، ما را با آنها رفتاري به جز ابراز نفرت و خوار شمردنشان نخواهد بود.

روشني

روزنامه وطن
٢٧ محرم ١٣٤٣، ٢٨ آگوست ١٩٢٤، چهارشنبه، صفحه ٢"

ايكي آزربايجانلي`نين ائعتيراضلارينا جاواب

روشني بك، ايران آزربايجاني`نين تورك اولدوغونو، عئلم-ي بشرين، تاريخين، مووجود آبيداتين بونو تاييد ائتديييني، فارسلاشميش مونفريد آداملار بولونابيله جه ييني آنلاتير

ووسطا شرق ايشلري موتخصصيصي روشني بك، مطبعه ميزه گله ن ايكي ايمضالي بير ائعتيراض مكتوبونا آتيده كي جاوابي وئرير:

اولا ايمضانيزدا، "نژاد-ي ايران كولوبو" اعضاسيندان اولدوغونوزو بيلديردييينيزدن دولايي تشككور ائديره م. چونكو بو سايه ده، وطنيميزده آزري تورك ياورولاريني فارسلاشديران "دبيستان-ي ايرانييان" [دبستان ايرانيان] موسسه-سيندن باشقا، عئيني وظيفه ايله چاليشان بر كولوبون بولوندوغونو دا اؤيره نميش اولدوق.

سيزين آزربايجانلي اولماقلا برابر "آرييان" نسليندن اولدوغونوزو ايدديعا ائديشينيزه هئچ ده حئيرت ائتمه ديم. البتته بير قاچ عصرليك فارسي كابوسونون ايكي تورك`و عجمله شديرميش اولماسي بؤيوك بير شئي دئييلدير. دؤرد ميليون تورك`دن ايكي دئييل، حتتا ايكي مين كيشينين عئيني ايدديعادا بولونماسي يينه بؤيوك بير شئي دئييلدير. دؤرد ميليون رقمينين يانيندا ايكي و ايكي مين رقملري قاله آلينماياجاق قده ر كيچيك شئيلردير.

سيزه مدار-ي تسللي اولماق اوچون شونو دا سؤيله يه ييم كي: بوتون فارس عوقلاسي دا ايران آزريلري`نين عن اصل فارس اولدوغو و موغوللار طرفيندن زورلا توركله شديريلديييني ايدديعا ائتمكده ديرلر. گره ك بونلارين، گره ك سيزين كيمي ميللييتيني اينكار ائده نلرين بو ايدديعاسي، عئلم، تاريخ، و حقيقت قارشيسيندا مايوس بير انيندن باشقا بير شئي دئييلدير.

گونه شي چامورلا سيواماق نه قده ر بعيد ايسه توركييه`نين يانيندا فارس تحككومونه قارشي يومروغونو سيخميش اولان دؤرد ميليون تورك`و ده فارسلاشديرماق او قده ر ماحالدير. عئلم-ي بشر بو گونكو ايران`ين غرب شوماليسينده بير فارسليق خاطيرلامايير.

بورادا آخان "قيزيل اؤزه ن" و امثالي نهرلر داييما تورك اولاراق آخميشدير. "قاراجا داغ" و بونون كيمي موعظظم سيلسيله لر هئچ بير واخت عجملييي قبول ائتمه ميشدير. تبريزده مدنييت تاجي كيمي دوران "گؤي مسجيد" خاراباسي اسكي بير تورك آبيده سيدير. يينه تبريزده يوكسه ك بويويلا تورك وطنينه باخان ارك (سيتاده ل) يوكسه-ك تورك اجداددان قالان لايموت بير شاهيددير. آثار-ي عتيقه موتخصصيصلريني حئيران بيراخان "سولطانييه مسجيدي" (زنجان`ين شرقينده) يينه بؤيوك توركلويون بير شاه اثريدير. "مراغه" و امثالي اسكي شهه رلر تكميل آبيده لري و تكميل ايزلرييله تورك شهه رلريدير.

الحاصيل بو گون فارسي كابوسو آلتيندا اينله يه ن قوجا بير وطن هر ذرره سييله و دؤرد ميليون ميللتييله باشدان باشا تورك`دور. سيزين تبجيل ائتدييينيز فارسلار بيله بو نجيب ميللتي ازه ركه ن مقام-ي تحقيرده اونا، "تورك-ي !...." دييه خطاب ائدير.

افنديلر!

سيز ميللييتينيزي اينكار ائتمكله كندينيزه اعظمي جزايي وئردينيز. يوكسه ك تورك ميللييتيندن سوقوط بؤيوك بير فلاكت اولماقلا برابر، بونو ياپماق سيزين صلاحييتينيز داخيلينده دير. فقط قوجا بير وطني و دؤرد ميليون ناموسلو و نجيب تورك`و عجم ياپماق، يالينيز سيزين كيميلرين دئييل حتتا بوتون دونيانين قودرتي خاريجينده دير.

سيزه سورارام: آنادولو`نون ياريسي قده ر اولان بير وطنين ميليونلارجا تورك ايسميني ده ييشديره بيلير ميسينيز؟ اورادا ياشايان دؤرد ميليون اينسانين ليسانيني، ويجدانيني و قانيني تبديل ائده بيلير ميسينيز؟ مينلرجه آبيده ني ييخابيلير ميسينيز؟ يئنه اورادا عصرلرجه سلطنت سوره ن بونجا تورك خاندانينين پارلاق صحيفه لريني دونيانين تاريخلريندن سيله بيلير ميسينيز؟ و ان نهايت بو گؤزه ل تورك وطنينده اؤته ن ميليونلارجا تورك بولبوللريني سوسدورا بيلير ميسينيز؟

خئيير افنديلر!

عصريميز ميللييت عصريدير. اينسانلار بوگون "آللاه، من و حاققيم" دييه باغيرير. بو سسي، آتش و اؤلوم ياغديران قههار سيلاحلار بيله سوسدورامير. سيزه موژده وئريره م: بو توركلر چوخ ياخيندا اسارتدن قورتولاجاق، حورر و مسعود اولاجاقدير.

مكتوبونوزدا ايكي ميللتين (يعني ايران و توركييه نين) موناسيبات-ي دوستانه سيندن بحث ائده ره ك بونون ايخلال ائديلمه¬سيني يازيرسينيز. اييي بيلينيز كي بو تعبيرلر يالنيز رسمي آغيزلاردا يئر بولابيلير. دؤرد ميليون تورك`و اسارت آلتيندا اينله ده ن بير كابوسو هئچ بير تورك`ه سئوديره مه زسينيز. قارداشلاريميزين انيني قولاغيميزا گلديكجه اونلاري اينله ده ن ظاليم قوووت يالنيز كنديلرينين دئييل، بيزيم ده منفور بير دوشمنيميز اولاجاقدير.

حرب-ي عوموميده و ايستيقلال حربينده ايران`ين و ايران افكار-ي عومومييه سينين توركييه`يه اولان توججوهونه گلينجه، موساعيده نيزله بيز اونون ايچ اوزونو موتعاقيب مقاله لريميزده آنلاتاجاغيز. چونكو بيز ان ياخين بير علاقه دار صيفتييله محللينده وقاييعه شاهيد اولموش ايديك.

شونو دا علاوه ائده ييم كي: بوراسي توركييه`دير. بورادا يالنيز توركلري و توركلويو تبجيل ائده ن اينسانلار حؤرمت گؤره بيلير. توركلره، توركلويه و تورك عئشقينه تعرروض ائتمك ايسته يه ن گوستاخلار بولونورسا، اونلارا نيفرت و حقارتدن باشقا بير موعاميله ميز اولماياجاقدير.

روشني

وطن يومي غزئته
٢٧ محررم ١٣٤٣، چهارشنبه، صحيفه ٢
مطبعه و ايداره خانه سي: ايستانبول، باب عالي جادده سينده نومئرو ٧

İki Azerbaycanlının itirazlarına cevap

Revşeni bey İran Azerbaycanı’nın Türk olduğunu, ilm-i beşerin, târihin, mevcut âbidatın bunu teyit etdiğini, Farslaşmış münferit adamlar bulunabileceğini anlatıyor.

Vusta Șark İşleri mutahassısı Revşeni bey, matbaamıza gelen iki imzalı bir itiraz mektubuna âtideki cevabı veriyor:

Evvela imzanızda “Nejad-i İran kulubu” âzasından olduğunuzu bildirdiğinizden dolayı teşekkür ederim. Çünkü bu sâyede vatanımızda Âzeri Türk yavrularını Farslaştıran “Debistân-i İraniyan” müessisesinden başka, aynı vazife ile çalışan bir kulubun bulunduğunu da öğrenmiş olduk.

Sizin Azerbaycanlı olmakla beraber “Ariyan” neslinden olduğunuzu iddia edişinize hiç te hayret etmedim. Elbette bir kaç asırlık Fârsi kâbusun iki Türk’ü Acemleştirmiş olması büyük bir şey değildir. Dört milyon Türk’ten iki değil, hatta iki bin kişinin aynı iddiada bulunması yine büyük bir şey değildir. Dört milyon rakamının yanında, iki ve iki bin rakamları kâale alınmayacak küçük şeylerdir. Size medar-i teselli olmak için şunu da söyleyeyim ki:

Bütün Fars ukalası da İran Âzerilerinin en asl Fars olduğu ve Moğollar tarafından zorla Türkleştirildiğini iddia etmektedirler. Gerek bunların, gerek sizin gibi milliyetini inkar edenlerin bu iddiası, ilim, târih ve hakikat karşısında me’yus bir eninden başka bir şey değildir.

Güneşi çamurla sıvamak ne kadar baid ise, Türkiye’nin yanında Fars tahakkümüne karşı yumuruğunu sıkmış olan dört milyon Türk’ü de Farslaştırmak o kadar mahâldir. İlm-i beşer bugünkü İran’ın garp şimalisinde bir Farslık hatırlamıyor. Burada akan “Kızıl Özen” ve emsalı nehirler dâima Türk olarak akmıştır.

“Karacadağ” ve bunun gibi muazzam silsileler hiç bir vakit Acemliği kabul etmemiştir. Tebrizde medeniyet tacı gibi duran “Göy Mescit” harâbesi eski bir Türk âbidesidir. Yine Tebrizde yüksek boyuyla Türk vatanına bakan “Erk” (sitadel) yüksek Türk ecdattan kalan lâyemut bir şâhittir.

Âsâr-i akika mütehassıslarını hayran bırakan “Sultaniye Mescidi” (Zencan’ın şarkında) yine büyük Türklüğün bir şâheseridir. “Marağa” ve emsalı eski şehirler, tekmil âbideleri ve tekmil izleriyle Türk şehirleridir.

Elhâsil bugün Fârsi kâbusu altında inleyen koca bir vatan, her zerresiyle ve dört milyon milletiyle baştan başa Türktür. Sizin tebcil ettiğiniz Farslar bile bu necip milleti ezerken, makâm-i tahkirde ona “Türk-i …..” diye hitap ediyor.

Efendiler!

Siz milliyetinizi inkar etmekle kendinize âzami cezayı verdiniz. Yüksek Türk milletinden sukut büyük bir felaket olmakla beraber, bunu yapmak sizin selahiyetiniz dâhilindedir. Fakat koca bir vatanı ve dört milyon nâmuslu ve necip Türk’ü Acem yapmak, yalnız sizin gibilerin değil, hatta bütün dünyanın kudreti hâricindedir.

Size sorarım: Anadolu’nun yarısı kadar olan bir vatanın milyonlarca Türk ismini değiştirebilir misiniz? Orada yaşayan dört milyon insanın lisanını, vicdanını ve kanını tebdil edebilir misiniz? Binlerce âbideni yıkabilir misiniz? Yine orada asırlarca saltanat süren bunca Türk hânedanının parlak sahifelerini dünyanın târihlerinden silebilir misiniz? Ve en nihâyet bu güzel Türk vatanında öten milyonlarca Türk bülbüllerini susturabilir misiniz?

Hayır efendiler!

Asrımız milliyet asrıdır. İnsanlar bugün “Allah, ben ve hakkım” diye bağırıyor. Bu sesi ateş ve ölüm yağdıran kahhar silahlar bile susturamıyor. Size müjde veriyorum: Bu Türkler çok yakında esaretten kurtulacak, hür ve mesut olacaktır!.

Mektubunuzda iki milletin (yâni İran ve Türkiye’nin) munasibât-i dustânesinden bahs ederek, bunun ihlal edilmesini yazıyorsunuz. İyi biliniz ki bu tâbirler yalnız resmi ağızlarda yer bulabilir. Dört milyon Türk’ü esaret altında inleten bir kâbusu, hiç bir Türk’e sevdiremezsiniz. Kardeşlerimizin enini kulağımıza geldikçe, onları inleten zâlim kuvvet, yalnız kendilerinin değil, bizim de menfur bir düşmenimiz olacaktır.

Harb-i Umumide ve İstiklal Harbinde İran’ın ve İran efkâr-i umumiyesinin Türkiye’ye olan teveççühüne gelince, müsâidenizle biz onun iç yüzünü müteakip makalelerimizde anlatacağız. Çünkü biz en yakın bir alâkadar sıfatıyla mahallinde vakayıa şâhit olmuş idik.

Șunu da ilâve edeyim ki: Burası Türkiye’dir. Burada yalnız Türkleri ve Türklüğü tebcil eden insanlar hürmet görebilir. Türklere, Türklüğe ve Türk aşkına taarruz etmek isteyen güstahlar bulunursa, onlara nefret ve hakaretten başka bir muamilemiz olmayacaktır.

Revşeni

Vatan yevmi gazete
27 Muharrem 1343, Çarşamba, sayfa 2
Matbaa ve idarehânesi: İstanbul, Bâbiâli caddesinde numero 7

ايكي آذربايجانلينڭ اعتراضلرينه جواب

روشني بك، ايران آذربايجاننڭ تورك اولديغني، علم بشرڭ، تاريخڭ، موجود آبداتڭ بوني تاييد ايتديكني، فارسلشمش منفرد آدملر بولونه بيله جكني آڭلاتيور

وسطي شرق ايشلري متخصصي روشني بك، مطبعه مزه كلن ايكي امضالي بر اعتراض مكتوبنه آتيده كي جوابي وئرييور:

اولا امضاڭزده، "نژاد ايران قلوبي" اعضاسندن اولديغڭزي بيلديرديكڭزدن دولايي تشكر ايدرم. چونكه بو سايه ده، وطنمزده آذري تورك ياورولريني فارسلاشديران "دبستان ايرانيان" موسسه-سيندن بشقه، عيني وظيفه ايله چاليشان بر قلوبڭ بولونديغيني ده اوكرنمش اولدق.

سزڭ آذربايجانلي اولمقله برابر "آرييه ن" نسلندن اولديغڭزي ادعا ايديشڭزه هيچ ده حيرت ايتمدم. البته بر قاچ عصرلق فارسي كابوسينڭ ايكي توركي عجملشديرمش اولماسي بويوك بير شي دكلدر. درت مليون توركدن ايكي دكل، حتي ايكي بيڭ كشينڭ عين ادعاده بولونماسي ينه بويوك بر شي دكلدر. درت مليون رقمنڭ ياننده ايكي و ايكي بيڭ رقملري قاله آلنمايه جق قدر كوچوك شيلردر. سزه مدار تسلي اولمق ايچون شوني ده سويله يه يم كه:

بوتون فارس عقلاسي ده ايران آذريلرينڭ عن اصل فارس اولديغي و مغوللر طرفندن زورله توركلشديرلديكني ادعا ايتمكده درلر. كرك بونلرڭ، كرك سزڭ كبي مليتني انكار ايدنلرڭ بو ادعاسي، علم، تاريخ، و حقيقت قارشيسنده مايوس بر انيندن بشقه بر شي دكلدر.

گونشي چامورله صيوامق نه قدر بعيد ايسه توركيانڭ ياننده فارس تحكمنه قارشي يومروغني صيقميش اولان درت مليون توركي ده فارسلاشديرمق او قدر محالدر. علم بشر بو كونكي ايرانڭ غرب شماليسنده بر فارسلق خاطرلامايور. بوراده آقان "قزيل اوزه ن" و امثالي نهرلر دائما تورك اولارق آقمشدر.

"قره جه داغ" و بونڭ كبي معظم سلسله لر هيچ بر وقت عجملكي قبول اتمه ميشدر. تبريزده مدنيت تاجي كبي دوران "كوك مسجد" خرابه سي اسكي بر تورك آبده سيدر. ينه تبريزده يوكسك بوييله تورك وطننه باقان آرق [سيتاده ل] يوكسك تورك اجداددن قالان لايموت بر شاهددر.

آثار عتيقه متخصصلريني حيران براقان "سلطانيه مسجدي" [زنجانڭ شرقنده] ينه بويوك توركلكڭ بر شاه اثريدر. "مراغه" و امثالي اسكي شهرلر تكميل آبده لري و تكميل ايزلريله تورك شهرلريدر.

الحاصل بو كون فارسي كابوسي آلتنده ايڭله ين قوجه بر وطن هر ذره سيله و درت مليون ملتيله باشدن باشه توركدر. سزڭ تبجيل ايتديكڭز فارسلر بيله بو نجيب ملتي ازركن مقام تحقيرده اوڭا، "توركه !...." دييه خطاب ايدييور.

افنديلر!

سز مليتڭزي انكار ايتمكله كنديڭزه اعظمي جزايي ويرديڭز. يوكسك تورك مليتندن سقوط بويوك بير فلاكت اولمقله برابر، بوني ياپمق سزڭ صلاحيتڭز داخلنده در. فقط قوجه بر وطني و درت مليون ناموسلي و نجيب توركي عجم ياپمق، يالڭز سزڭ كبيلرڭ دكل حتي بوتون دنيانڭ قدرتي خارجنده در.

سزه صورارم: آناطولينڭ ياريسي قدر اولان بر وطنڭ مليونلرجه تورك اسمني دكيشديره بيلير ميسڭز؟ اوراده ياشايان درت مليون انسانڭ لسانني، وجدانني و قانني تبديل ايده بيلير ميسڭز؟ بيڭلرجه آبده يي ييقابيلير ميسڭز؟ ينه اوراده عصرلرجه سلطنت سوره ن بونجه تورك خانداننڭ پارلاق صحيفه لريني دنيانڭ تاريخلرندن سيله بيلير ميسڭز؟ و ان نهايت بو كوزل تورك وطننده اوته-ن مليونلرجه تورك بلبللريني صوصدورا بيلير ميسڭز؟

خاير افنديلر!

عصريمز مليت عصريدر. انسانلر بوكون "الله، بن و حقم" دييه باغرييور. بو سسي، آتش و اولوم ياغديران قهار سلاحلر بيله صوصدوراميور. سزه مژده ويرييورم: بو توركلر چوق ياقينده اسارتدن قورتولاجق، حر و مسعود اولاجقدر.

مكتوبڭزده ايكي ملتڭ [يعني ايران و توركيانڭ] مناسبات دوستانه سندن بحث ايدرك بونك اخلال ايدلمه سني يازييورسڭز. ايي بيلڭز كه بو تعبيرلر يالڭز رسمي آغزلرده ير بولابيلير. درت مليون توركي اسارت آلتنده ايڭله تن بر كابوسي هيچ بر توركه سه وديره مزسڭز. قرداشلريمزڭ انيني قولاغمزه كلدكجه اونلري ايڭله تن ظالم قوت يالڭز كنديلرينڭ دكل، بزم ده منفور بر دشمنمز اولاجقدر.

حرب عموميده و استقلال حربينده ايرانڭ و ايران افكار عموميه سنڭ توركيايه اولان توجهنه كلنجه، مساعده ڭزله بز اونڭ ايچ يوزيني متعاقب مقاله لريمزده آڭلاته جغز. چونكه بز اڭ يقين بر علاقه دار صفتيله محلنده وقايعه شاهد اولمش ايدك.

شوني ده علاوه ايده يم كه: بوراسي توركيادر. بوراده يالڭز توركلري و توركلكي تبجيل ايدن انسانلر حرمت گوره بيلير. توركلره، توركلكه و تورك عشقنه تعرض ايتمك ايسته ين كستاخلر بولونورسه اونلره نفرت و حقارتدن بشقه بر معامله مز اولمايه جقدر.

روشني

وطن يومي غزته
٢٧ محرم ١٣٤٣، چهارشنبه، صحيفه ٢
مطبعه و اداره خانه سي: استانبول، باب عالي جاده سنده نومرو ٧

گرچه يه هو!!!

2007-01-10T17:21:00.000-08:00

تشكل دانشجويي «آرمان» دانشگاه آزاد اسلامي واحد تبريز به دليل چاپ مقاله‌اي در رابطه با شيخ محمد خياباني به مدت شش ماه تعليق شد

دبير سياسي تشكل«آرمان» دانشگاه آزاد تبريز: به طور شفاهي اعلام شده تشكل به مدت شش ماه تعليق است
دبير هيات نظارت دانشگاه: حكم هنوز نهايي نشده است سرويس: سياسي

1385/10/20
01-10-2007
15:50:52
8510-10714: کد خبر

خبرگزاري دانشجويان ايران - تهران
سرويس: سياسي

دبير سياسي تشكل دانشجويي «آرمان» دانشگاه آزاد اسلامي واحد تبريز گفت: «به طور شفاهي گفته شده تشكل به دليل چاپ مقاله‌اي در رابطه با شيخ محمد خياباني به مدت شش ماه تعليق شده است.»

نويد محمدي در گفت‌وگو با خبرنگار سياسي خبرگزاري دانشجويان ايران (ايسنا) اظهار داشت: «هيات نظارت اين دانشگاه مطالب مندرج در نشريه‌ي «آرمان» اين تشكل را كه به تحليل شخصيت شيخ محمد خياباني مبارز دوران مشروطه پرداخته بود، توهين به نظام قلمداد و اين تشكل را به مدت شش ماه تعليق كرد.»

اين فعال دانشجويي با بيان اينكه اين حكم به صورت شفاهي ابلاغ شده است، خاطرنشان كرد: «در اين مقاله هيچ توهيني صورت نگرفته است و اين تشكل ادعاي هيات نظارت را در اين رابطه قبول ندارد، چراكه به دليل انتشار مطلبي در نشريه نبايد آن تشكل را تعليق كرد؛ بلكه مي‌توان آن نشريه را تعطيل كرد.»

وي در پايان حركت اين تشكل را در راستاي بررسي مسائل تاريخي، سياسي و فرهنگي آذربايجان عنوان كرد.

در همين زمينه دبير هيات نظارت دانشگاه آزاد اسلامي واحد تبريز به خبرنگار سياسي ايسنا گفت: «حكم تعليق شش ماهه اين تشكل تاكنون نهايي نشده و به صورت كتبي به آنها ابلاغ نشده است و در همين راستا هيات نظارت بعد از پاسخ دبير اين تشكل به تخلفات تصميم خود را در رابطه با اين تشكل خواهد گرفت و حتي ممكن است پس از اين پاسخ تصميم ديگري گرفته شود.»

وي در رابطه با دليل تصميم هيات نظارت درباره‌ي اين تشكل، اظهار داشت: «اين تشكل به دليل برخي مطالب چاپ شده در نشرياتش بايد توضيح دهد، چراكه اين مطالب خلاف اساسنامه و آيين‌نامه تشكل مربوطه بوده است و اگر پاسخ صريحي نسبت به اين مسائل داده شود امكان تغيير در تصميم هيات نظارت وجود دارد.»

فعاليت تشكل آرمان دانشگاه آزاد تبريز به مدت شش ماه تعليق شد

تهران- خبرگزاري كار ايران

هيات نظارت بر تشكل‌‏هاي دانشجويي دانشگاه آزاد تبريز حكم تعليق شش ماهه فعاليت‌‏هاي تشكل آرمان اين دانشگاه را صادر كرد.

نويد محمدي، دبير سياسي تشكل آرمان در گفت‌‏وگو با خبرنگار "ايلنا"، با اعلام اين خبر گفت: هيات نظارت بر تشكل‌‏هاي دانشجويي دانشگاه آزاد تبريز حكم تعليق شش ماهه فعاليت‌‏هاي تشكل آرمان را صادر كرده است اما هنوز حكم كتبي اين تصميم ابلاغ نشده است و تنها رييس دانشگاه به صورت شفاهي اين موضوع را به ما اطلاع داده است.

وي با بيان اينكه اين حكم به دليل چاپ مطلبي در نشريه تشكل آرمان درباره شيخ محمد خياباني صادر شده است، گفت: نشريه آرمان در شماره اخير ويژه‌‏نامه خود به مناسبت همايش شيخ محمد خياباني مطلبي منتشر كرد كه به دليل آن فعاليت‌‏هاي تشكل به مدت شش ماه تعليق شد.
پايان پيام

کد خبر: 384757

2007-01-10T16:59:00.000-08:00

خيياباني توپلانتيسي اٶزه ل يايينينين ايچ قاپاغي

داخل جلد ويژه نامه همایش شیخ محمد خیابانی

2006-12-26T19:41:00.000-08:00

قيام خيابانی ،تکمیل تفکر مشروطه *

در دوران قیام آزادیستان جهت تدریس زبان ترکی از اتحادیه ایرانیان باکو مدرسینی استخدام شده بودند
نويد محمدی نسب آباد
دبیر سیاسی تشکل آرمان

قيام خیابانی هم عصر با بحرانی ترین و پر فلاکت ترین سالهای تاریخ معاصر کشورمان می باشد .

از طرفی جنبش پر هزینه مشروطه عقیم مانده بود و با وجود تلفات جانی و مالی بخصوص از طرف آذربایجانيان نتیجه مطلوبی نداده بود .بگونه ای که حتی مردم بعضا آرزوی سالهای پیش از مشروطه و استبدادی را می کردند.

از لحاظ خارجی نیز دول استعماری مستقیما با لشگرکشی ها و یا تحمیل مقاوله های سنگین کشور را تحت فشار قرار داده و از سویی با تحریک اقوام کرد و آسوری و ارمنی به تحریک ایشان پرداخته و قول ایجاد ممالک مستقل در شمال غرب کشور را داده و ازهمین طریق چه خونها که جاری نساختند!

از طرفی مبارزان بنام مشروطه یک- یک حذف شدند . ستارخان و باقر خان و دهها مبارز دیگر به تهران دعوت شده و به طرق مختلف یا کشته شدند و یا به چنان وضعیت فلاکتباری افتادند که مرگ در مقابل آن سعادتی عظیم بود . مبارزین سرشناسی همچون ثقه الاسلام ،ضیاء العلماو ... نیز که شانس ماندگاری در تبریز را داشتند با هجوم قشون روس تزاری بالای چوبه دار رفته و عده ای دیگر نیز در مقابل اسلحه های آتشین روس به شهادت رسیدند .

این چنین وضعیت فلاکتباری با روح آزاده و آزادیخواه شیخ سازگار نبود . خیابانی که از تهران ناامید شده بود راه چاره را در تبریز دید و برای مبارزه با حاکمیت جبار به تبریز پناه می آورد وی در نطقهای شیرین و مهیج خود (که بنابه گفته صاحبنظران عصر خیابانی از نقاط قوت وی محسوب می شد) چنین می گوید: "مردم‌ بي‌حس‌ و بي‌صداي‌ تهران‌ مرده‌ هستند... نمي‌گويند شاه‌ كجا مي‌رود! نمي‌پرسند چرا مي‌رود؟ داد نمي‌زنند كه‌ خزانه‌ مفلس‌ ملت‌ مستأصل‌، كه‌ صد هزارها از افراد سيه‌ روزگار آن‌ در اسفل‌ السافلين‌ با مرگ‌ دست‌ به‌ گريبان‌ مي‌شوند، براي‌ چه‌ شاه‌ در مسافرت‌هاي‌ فرنگ‌ به‌ خرج‌ مي‌رساند؟... ما زنده‌ايم‌ و روح‌ زنده‌ ما آن‌ مردگان‌ را نيز دعوت‌ به‌ حيات‌ خواهد نمود كه‌ امروز در سراسر ايران‌ مشغول‌ خواب‌ نازند."نطقهای آتشین ایشان هیچ زمانی ساکت نشد تا سال 1919 که قرارداد ننگین وثوق الدوله با انگلستان بوقوع پیوست و عملا کشور به مبلغی ناچیز تماما به استعمار پیر فروخته شد .

خیابانی با همت یاران و همفکرانی همچون حاج محمدعلی بادامچی ، حاج اسماعیل امیرخیزی، گنجه ای ،تقی رفعت و... در جهت اعاده آرمانهای بزرگ انقلاب مشروطه و گستراندن آزادی و دموکراسی قیام می نمایند و امضا قرارداد خانمان برانداز وثوق الدوله و همچنین مظالم رئیس شهربانی خارجی تبریزبهانه ای برای قیام می شود.به زودی هیات مدیره ای بنام هیات مدیره ی اجتماعی برگزیده شده و خیابانی به عنوان ریاست هیئت انتخاب میشود و بدین وسیله حکومت ملی آزادیستان شروع بکار میکند . هدف این جنبش از قوه به فعل رساندن رژیم مشروطه بود . رژیمی که با خون جوانان وطن بدست آمده بود و تنها نام مشروطه را به یدک می کشید وبه اهداف والای آن بهیچوجه عمل نشده بود . شیخ با شعار "آزادی را نمی دهند بلکه آن را باید گرفت" حاکمیت ملی را در تبریز و یا بقولی ایالت آزادیستان برقرار نمود تا از آذربایجان آزادی و دموکراسی را بر پهنای کشور منتشر نماید. اودر مدت رهبری و برپایی 6 ماهه حاکمیت جنبش آزادیستان نشان داد که تنها مرد شعار وسخن نبوده بلکه مرد عمل نیز می باشد. وی در این مدت نه تنها به پیاده نمودن افکار مشروطه تلاش نمود ،بلکه در این مدت با پیشرفت دنیای مدرن افکار وی نیز مدرن تر و پخته تر شده بود و حقیقتا گامهایی نیز در تکمیل آماج مشروطه خواهان برداشت.

وی در وهله اول به سامان بخشیدن دهقانان و روستائیانی که در زیر چنگالهای بی رحم فئودالها در بدترین شرایط به حیات خود ادامه می دادند پرداخت و علاوه بر این، جهت رفاه دهقانان شروع به اصلاحات ارضی نمود.

استفاده و استثمار از کارگران کودک نیز ممنوع گردید .قصد وی اصلاح طبقات اجتماعی و سامان بخشیدن اوضاع قشر زحمتکش جامعه بود . اصلاح امور فقرا و اقشار ضعیف در دیدگاه ایشان هیچگاه به مبارزه با سرمایه داران و اغنیاء نبوده بلکه بهبود وضعیت فقرا و رساندن ایشان به سطح زندگی سهلتر بوده است.

حقوق زن به عنوان یکی از مسائل مهم دیگری بود که در این عصر به آن پرداخته شد . روزنامه تجدد-ارگان رسمی جنبش آزادیستان- اولین نشریه ایست که نسبت به این مسئله حساسیت نشان داده است و به دفاع از حقوق نسوان پرداخته است. محمد تقی رفعت یار گرانقدر شیخ با امضاء فمینا و دکتر رفیع امین خان با امضا، فمینیست مکررا در همین راستا قلم فرسایی می نمود.اشخاص فوق الذکر بعنوان اولین مدافعین جدی حقوق زن در ایران شناخته شده اند.

مسئله آموزش مدرن یکی از دغدغه های اصلی شیخ بوده و در جهت آموزش همگانی تلاشهای بسزایی نمود . یکی از مسائل مهمی که در این عصر توجه بسیاری بر آن شد مسئله آموزش زنان بود که همواره تحجرگرایان همچون سدی مقاوم در مقابل آن ایستاده بودند و شیخ به عنوان عالم علوم اسلامی و شخصیتی در لباس روحانی با تمام شجاعت از آموزش زنان مدافعه نمود . تحصیلات در دوران قیام آزادیستان به دو زبان ترکی آذربایجانی و فارسی صورت می گرفت و به گفته اسماعیل شمس نویسنده و ژورنالیست جهت تدریس زبان ترکی از اتحادیه ایرانیان باکو مدرسینی استخدام شده بودند . خیابانی آموزش سالمندان را نیز مورد توجه قرار داد.

ایجاد کمیسیونهای آذوقه برای مبارزه با گرانی،دارالعجزه برای نگهداری از سالمندان بیکس ،دارالمساکین برای حمایت از فقرا،خانه ی تربیت در جهت تربیت و مراقبت از یتیمان بی سرپرست و کمیسیون اعانه از دیگر عملکردهای مثبت قیام خیابانی بود.

از دیگر ویژگیهای قیام شیخ محمد خیابانی پرداختن به مسائل ملی آذربایجان بوده است که تفکری نوین محسوب شده و شیخ در این زمینه آوانگارد می باشد. چرا که پیش از این در جنبش مشروطه و پیش از آن هیچگاه به این حد به مسائل آذربایجان پرداخته نشده بود که البته عمده دلیل آن نیز عدم وجود مشکلی به نام ستم ملی و تبعیض ملی بود که بعد از ظهور رضاشاه پدید آمد .در دوران خیابانی زمزمه های ظهور ناسیونالیسم فارس محور در ایران پدید گشت. هر چند که تا ظهور رضا پهلوی و همکاری پارسیان هند که سالها در خدمت استعمار پیر انگلیس بودند امکان به فعل رسیدن ایدئولوژی نبوده است. خیابانی و یارانش با احساس بوی نفاق از این ایدئولوژی وارداتی به مقابله با آن پرداختند . آنچنانکه خیابانی میگوید: " آزادی و دموکراسی را ابتدا در آذربایجان گسترانده و سپس به تمام ایران بسط خواهم داد".

مرحوم مير احمد کسروی با اینکه منتقد خیابانی بود وعضو گروهی موسوم به تنقیدیون بود که جبهه منتقد خیابانی بود . با اینهمه با کمال صداقت در دو کتاب "قیام شیخ محمد خیابانی"** و "تاریخ هیجده ساله آذربایجان"به وقایع نگاری قیام شیخ محمد خیابانی پرداخته است . به نظر وی نیز قیام ایشان قیامی «از روی دلبستگی به آذربایجان» بوده است . وی در تاریخ هیجده ساله آذربایجان در باره عکس العمل مرکز نشینان در قبال جنبش آزادیستان اینچنین می نویسد:«یکدسته از دموکراتها بنام دیموکراتی و یا از روی دلبستگی به آذربایجان و از اینرو که آزادیخواهان هر جنبشی را که به زیان دولت بود آزادیخواهی میشماردند هواداری بسیار نشان می دادند.نیز گروهی از آذربایجانیان به پشتیبانی از خیزش خیابانی می کوشیدند،ولی دسته هایی نیز دشمنی نشان می دادند. زیرا بسیاری از سران دموکرات این برنمی تافتند که خیابانی به کار بزرگی برخیزدو بنام گردد و از روی رشک خرده گیری می نمودند.»

وی در همان کتاب در باب گفتگوی خود با میجر ادموند رئیس اداره سیاسی انگلیس که جهت براندازی قیام خیابانی به تبریز آمده بود می گوید :«ادموند گفت:چون شنیدم شما دارای دسته ای هستید که دشمنی با خیابانی می نمایید می خواهم بپرسم : آیا شما توانید ،اگر کمکی هم دولت کند ، با خیابانی به نبرد برخیزید و او را براندازید ؟ گفتم : شما چون بزبان ساده پرسیدید من هم بسیار ساده پاسخ می دهم . ما چنان کاری نتوانیم ،زیرا نخست همراهان ما بیشترشان کسان بازاریند و شایای زد و خورد و پیکار نمی باشند . دوم ما دسته خود را همانروز نخست خیزش خیابانی پراکنده گردانیدیم و سود ما در همان میبود . سوم خیابانی چون بنام آذربایجان برخاسته ما دوست نمیداریم در این خیزش با او به نبرد پردازیم.»

آنچنان که در سطور فوق ملاحظه می گردد قیام خیابانی بیشتر به مصالح آذربایجان بوده است هر چند که در کل و ذات قیام برای آزادی کل ایران بوده است.

رفتن خیابانی به عمارت عالی قاپو*** که زمانی عمارت شاهزادگان قاجار بود و تغییر عنوان ایالت آذربایجان به عنوان آزادیستان حکایت از اعلام نوعی خود مختاری دارد و حتی زمانی که حرف و حدیث مذاکره با کابینه مشیرالدوله به میان آمد خیابانی ضمن تلگرافی اعلام کرد که دولت تا آزادیستان را به رسمیت نشناسد حاضر به مذاکره نخواهیم بود.از بدو تاریخ ایران تا ظهور حکومت پهلوی ،کشور همواره بصورت غیر متمرکز اداره شده است . عمده دلیل این مسئله وجود اراضی گسترده و نبود امکانات ارتباطی بوده که حاکم مرکز نشین عملا تمامی اختیارات را به والی منتخب خویش می سپرد این نوع سیستم غیر متمرکز با سیستم خود مختاری که برای اولین بار در انقلاب مشروطه،ایده انجمن های ایالتی ولایتی مطرح شد تماما متفاوت بود چرا که انجمنهای ایالتی بصورت دموکراتیک ،با رای مردم و از مردم انتخاب می شد این طرح با اختیارات بیشتر انجمن ایالتی در زمان خیابانی دنبال گردید و حتی در خواست های چهارگانه اساسی فرقه از دولت مرکزی که به شرح زیر بودند درخواست گردید.

1- قطع نفوذ و حضور نیروهای خارجی از ایران
2- تشکیل فوری مجلس شورای ملی در تهران و اجرای وفادارانه اصول و قوانین مشروطه
3- اخراج مامورین دولت مرکزی از آذربایجان و تعیین حاکم مورد قبول و مورد اعتماد مردم آذربایجان
4- تاسیس انجمن های ایالتی و ولایتی مطرح در قانون اساسی

در تکمیل آنچه در فوق گفته شد،اشاره به نکات زیر لازم می نماید.

* شیخ محمد خیابانی بعنوان شخصی که از زمان مبارزات آزادیخواهانه انقلاب مشروطه در بطن مبارزات بوده و 15 سال مبارزه و حق طلبی از وی شخصیتی پخته ساخته بود که نه تنها آرمانهای مشروطه را در دوران کوتاه سردمداری خود به عنوان رهبر حکومت آزادیستان احیاء نمود بلکه تفکرات مدرن مشروطه را تکمیل تر نموده و آنها ار از قوه به فعل رساند.

* به نظر می رسد تقی خان رفعت در ایده های فرهنگی قیام آزادیستان همچون تحصیل به زبان مادری ، مارش ملی آزادیستان به زبان ترکی (یئنه اؤتدو ایقبالیمیز،نه روشن ایستیقبالیمیز ،حاصیل اولدو آمالیمیز ،یاشاسین ایستیقلالیمیز،یاشاسین حوریّت .....) و سایر مسائل فرهنگی نقش بسزایی داشته است.

*شیخ محمد خیابانی چه قبل از رفتن به عالی قاپو و چه قبل از آن محبوبیت ویژه ای در میان مردم داشته است . قیام آزادیستان اوضاع تمام دوایر دولتی به جز قزاقخانه رابه دست گرفته بود با این وجود تنها 700 نفربه عنوان کادر شیخ محمد خیابانی فعالیت می نمودند . دلیل قدرت شیخ تجدد با امکانات کم را صداقت در گفتار و عمل می توان یافت . جنبش با وجود اینکه از ابتدا پیشنهادهای خوبی را از کشورهای استعمارگر شرق و غرب داشت بهیچوجه به هیچکدام متمایل نشد . بلشویکها و انگلیسها تلاشهایی در جهت نزدیک نمودن خودشان به قیام نمودند ولی شیخ با تدبیر خود هر چند که ایشان را طرد ننمود ولی استقلال خود را بهیچوجه از دست نداد .

* بنابه روایت مرحوم کسروی شیخ محمد خیابانی همواره از جنبش خودشان به عنوان قیام یاد می نمود لذا در سطور فوق نیز بهمین عنوان نامیده شده است.

**این کتاب به خواهش حسین کاظم زاده تبریزی(ایرانشهر) برادر دکتر زین العابدین خان رهبر جناح تنقیدیون جهت طبع در مجله ایرانشهر نوشته شد

***در اصل آلی قاپی

منابع :

1-عبدالحسین ناهیدی آذر،جنبش آزادیستان شیخ محمد خیابانی ،تبریز ،نشر اختر،1379
2- احمد کسروی ، قیام شیخ محمد خیابانی ، تهران ،نشر مرکز،1376
3-احمد کسروی ، تاریخ هیجده ساله آذربایجان یا سرنوشت گردان و دلیری، تهران ،انتشارات امیرکبیر ، 1353،جلد دوم

2006-11-24T21:07:00.000-08:00

همایش شیخ محمدخیابانی روز دوشنبه 6 آذر برگزار خواهد گردید

تشکل آرمان دانشجو همایش بزرگ شیخ محمد خیابانی مبارز و قهرمان بزرگ آذربایجان را روزدوشنبه، ششم آذرماه در سالن استاد شهریار دانشگاه آزاد تبریز برگزار خواهد نمود و در این همایش ابعاد زندگی و مبارزات شیخ مظلوم بررسی خواهد شد . شایان ذکر است در این همایش دکتر اکبر اعلمی نماینده مردم تبریز ،حجت الاسلام مصلح نماینده اسبق نهاد رهبری در دانشگاههای منطقه ۲ ،دکتر رحیم رئیس نیا نویسنده و مورخ ،دکتر ائیواز طاها مدیر مسئول نشریه یارپاق و....شرکت خواهند نمود. همچنین در همین همایش شاعران بزرگ آذربایجانی همچون هوشنگ جعفری حضور خواهند داشت و چندین گروه موسیقی به ایفای هنر غنی خود خواهند پرداخت.

شایان ذکر است در این همایش مهمانهای ویژه ای از چندین تشکل بزرگ دانشجویی اذربایجان حضور خواهند داشت.